Μια συνέντευξη με τον Ισραηλινό ιστορικό Όμερ Μπαρτόβ (Omer Bartov), ο οποίος αναλύει την εξέλιξη του Σιωνισμού, τον γενοκτονικό χαρακτήρα των επιθέσεων στη Γάζα και την αδυναμία του Ισραήλ να τερματίσει τον πόλεμο. Η μόνη δυνατή πίεση, λέει ο ίδιος, «είναι οι διεθνείς κυρώσεις».
Ο Όμερ Μπαρτόβ είναι ένας από τους κορυφαίους εμπειρογνώμονες παγκοσμίως σε θέματα γενοκτονίας και Ολοκαυτώματος. Καθηγητής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Μπράουν (Brown University), έχει συγγράψει εκτενώς έργα για τον εθνικισμό, την πολιτική βία και την ιστορική μνήμη.
Στο βιβλίο του, «Into the Abyss: From Zionism to Genocide, the Moral Defeat of Israel» (Laterza, 2026), ο Μπαρτόβ αναλύει την εξέλιξη του Σιωνισμού από ένα κίνημα που ιδρύθηκε πάνω σε οικουμενικές αρχές της εβραϊκής αυτοδιάθεσης, σε αυτό που ο ίδιος βλέπει ως μια ολοένα και πιο στρατιωτικοποιημένη, επεκτατική και αποκλειστική κρατική ιδεολογία. Υποστηρίζει ότι η σημερινή κρίση του Ισραήλ έχει τις ρίζες της όχι μόνο στις πρόσφατες πολιτικές εξελίξεις, αλλά και στις θεμελιώδεις επιλογές που έγιναν κατά τη στιγμή της δημιουργίας του κράτους.
Σε αυτή τη συνέντευξη με τον Ελίας Φερόζ (Elias Feroz) για το Jacobin, ο Μπαρτόβ συζητά την ιστορική μεταμόρφωση του Σιωνισμού, την άνοδο ακροδεξιών προσωπικοτήτων όπως ο Ιταμάρ Μπεν-Γκβιρ (Itamar Ben-Gvir) και ο Μπεζαλέλ Σμότριτς (Bezalel Smotrich), καθώς και τα όρια της πολιτικής αντιπολίτευσης στο Ισραήλ.
Η ιστορική μεταμόρφωση του Σιωνισμού
Ερώτηση: Στο βιβλίο σας, περιγράφετε τον πατέρα σας ως «τον τελευταίο Σιωνιστή» και παρουσιάζετε τον Μπενιαμίν Νετανιάχου (Benjamin Netanyahu) ως «τον μεγάλο καταστροφέα του Σιωνισμού, όπως τον κατανοούσε ο πατέρας μου». Τι ακριβώς πιστεύετε ότι έχει εξαφανιστεί από τον Σιωνισμό σήμερα; Και πιστεύετε ότι η εκδοχή που εκπροσωπούσε ο πατέρας σας μπορεί ακόμα να υπάρξει πολιτικά στο Ισραήλ;
Απάντηση: Νομίζω ότι αυτή η εκδοχή ανήκει στο παρελθόν, και δεν πιστεύω ότι ο Σιωνισμός μπορεί να επιδιορθωθεί ή να αναβιώσει. Δεν θέλω να εξιδανικεύσω την ερμηνεία του πατέρα μου. Ήταν ένα εθνικό και εθνοκεντρικό κίνημα, και όπως όλα τα παρόμοια κινήματα, περιείχε βίαια στοιχεία. Αλλά είχε επίσης ισχυρά σοσιαλιστικά στοιχεία και βασιζόταν σε εκκλήσεις για ανθρωπισμό, ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου. Αυτό που έχει γίνει σήμερα είναι διαφορετικό.
Πρώτον, μετατράπηκε από κίνημα σε κρατική ιδεολογία. Έγινε ολοένα και πιο στρατιωτικοποιημένο, επεκτατικό και ρατσιστικό. Μετά τις 7 Οκτωβρίου, χρησιμοποιήθηκε ακόμη και για να δικαιολογήσει τη γενοκτονία.
Ξεκινώντας από το κίνημα Γκους Εμουνίμ (Gush Emunim) [το υπερεθνικιστικό «Μπλοκ των Πιστών» που προωθούσε την κατασκευή νέων οικισμών από τη δεκαετία του 1970] και το εγχείρημα των εποικισμών στη Δυτική Όχθη, ο Σιωνισμός έγινε σταδιακά αντικείμενο εκμετάλλευσης με την πάροδο του χρόνου από μια συγκεκριμένη θρησκευτική παράταξη. Αυτό μετέτρεψε όχι μόνο τον Σιωνισμό, αλλά και τον ίδιο τον Ιουδαϊσμό, σε μια φανατική, μεσσιανική, ρατσιστική ιδεολογία εβραϊκής ανωτερότητας (Jewish supremacist), ξένη προς οποιαδήποτε μορφή Ιουδαϊσμού που υπήρξε από τους ρωμαϊκούς χρόνους.
Ορισμένα στοιχεία του σημερινού Σιωνισμού μοιάζουν με πτυχές της ιδεολογίας του ιρανικού κράτους και με εκείνες ορισμένων ιδεολόγων της Χαμάς. Υπάρχει μια παράξενη σύγκλιση μεταξύ αυτής της μεταμόρφωσης του Σιωνισμού και ορισμένων μορφών ισλαμικού φονταμενταλισμού.
Αυτός ο συνδυασμός του Σιωνισμού, που νοείται ως μια ολοένα και πιο ρατσιστική και στρατιωτικοποιημένη ιδεολογία, και ενός νέου είδους Ιουδαϊσμού —τον οποίο οι ορθόδοξοι παππούδες μου δεν θα αναγνώριζαν και δεν θα μπορούσε ποτέ να υιοθετηθεί από τους περισσότερους Εβραίους που ζουν εκτός Ισραήλ— τον έχει μετατρέψει σε μια εντελώς μη βιώσιμη ιδεολογία. Ένα κράτος που ελέγχεται από αυτού του είδους την ιδεολογία είναι μοιραίο να συμπεριφέρεται όπως συμπεριφέρεται το Ισραήλ, και ουσιαστικά μετατρέπεται σε κράτος-παρία.
Η πορεία μετά το 1948
Ερώτηση: Υποστηρίζετε ότι πριν από το 1948, ο Σιωνισμός είχε δύο πρόσωπα: ένα απελευθερωτικό κίνημα και ένα εθνοεθνικιστικό εγχείρημα αποικιακού τύπου, και ότι μετά την ίδρυση του κράτους, το δεύτερο κυριάρχησε προοδευτικά στην ισραηλινή πολιτική. Πώς εξηγείται αυτή η μετατόπιση;
Απάντηση: Το 1948, το Ισραήλ βρέθηκε μπροστά σε μια επιλογή. Είχε δημιουργήσει ένα κράτος με εβραϊκή πλειοψηφία μέσω πολέμου και εθνοκάθαρσης. Στη συνέχεια είχε γίνει ένα αναγνωρισμένο και νόμιμο κράτος εντός της διεθνούς κοινότητας. Σε εκείνο το σημείο, ο Σιωνισμός είχε ουσιαστικά επιτύχει τον πρωταρχικό του στόχο: τη δημιουργία ενός κράτους με εβραϊκή πλειοψηφία.
Το επόμενο βήμα θα μπορούσε να είναι η οικοδόμηση ενός κράτους που θα εξυπηρετούσε όλους τους πολίτες του εξίσου. Μια πιθανή έκφραση αυτού θα ήταν ένα σύνταγμα που θα ενσωμάτωνε τη χάρτα των δικαιωμάτων που υποσχόταν η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας. Αλλά δεν υιοθετήθηκε ποτέ σύνταγμα. Το Ισραήλ δεν όρισε ποτέ επίσημα τα σύνορά του.
Όπως και άλλες ιδεολογίες που ανεβαίνουν στην εξουσία, ο Σιωνισμός απέκτησε δυναμική από τη στιγμή που εδραιώθηκε στους κρατικούς θεσμούς. Αυτό δεν ήταν αναπόφευκτο. Είδαμε προσπάθειες, ειδικά τη δεκαετία του 1990, τόσο για την ψήφιση συνταγματικών νόμων όσο και για την επίτευξη ενός συμβιβασμού για τα κατεχόμενα εδάφη, αλλά όλες απέτυχαν. Και στη συνέχεια, σίγουρα μετά τη δολοφονία του Γιτζάκ Ράμπιν (Yitzhak Rabin) και μετά τη δεύτερη ιντιφάντα, ο Σιωνισμός έγινε ολοένα και πιο ρατσιστικός και βίαιος και, όπως είδαμε μετά τις 7 Οκτωβρίου, ακόμη και γενοκτονικός.
Το συνταγματικό κενό και το ζήτημα των συνόρων
Ερώτηση: Στο βιβλίο σας, χαρακτηρίζετε συχνά την έλλειψη συντάγματος στο Ισραήλ ως ιστορικό λάθος. Τι πιστεύετε ότι θα άλλαζε αν το Ισραήλ είχε σύνταγμα;
Απάντηση: Δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα. Υπήρξαν χώρες με συντάγματα που δεν τις εμπόδισαν απαραίτητα από το να διαπράξουν κακές πράξεις, είτε εναντίον των δικών τους πολιτών είτε εναντίον άλλων χωρών. Ωστόσο, πιστεύω ότι εάν το Ισραήλ είχε σύνταγμα στο πνεύμα της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας του, θα ήταν πολύ πιο δύσκολο να εφαρμόσει τις πολιτικές που άρχισε να εφαρμόζει αμέσως. Πάνω απ’ όλα, θα ήταν δύσκολο να διατηρηθεί η στρατιωτική διακυβέρνηση επί των εναπομεινάντων Παλαιστινίων πολιτών για είκοσι χρόνια, επειδή θα ήταν σαφώς αντισυνταγματική. Και το Ανώτατο Δικαστήριο, δεσμευμένο από ένα τέτοιο σύνταγμα, ίσως να έβρισκε πολύ πιο δύσκολο να τη δικαιολογήσει.
Θα μπορούσε επίσης να έχει καταστήσει τη χώρα πιο πρόθυμη να επιδιώξει κάποια μορφή αποκατάστασης, ή μερικού επαναπατρισμού, για τους Παλαιστίνιους που εκδιώχθηκαν το 1948. Επιπλέον, για συνταγματικούς λόγους, θα ήταν πολύ δύσκολο για το Ανώτατο Δικαστήριο, μετά το 1967, να θεσπίσει το καθεστώς των Εβραίων εποίκων στη Δυτική Όχθη, όπως και έπραξε. Το Δικαστήριο ήταν συνένοχο στη δημιουργία αυτού που μετατράπηκε σε απαρτχάιντ στη Δυτική Όχθη. Ακόμα και ένα σύνταγμα θα το καθιστούσε αυτό πολύ πιο δύσκολο, χωρίς την ανάγκη για ουσιαστικές τροποποιήσεις στο ίδιο το Σύνταγμα.
Θα είχε επίσης επιπτώσεις σε εσωτερικά ζητήματα, όπως ο περιορισμός της εξουσίας των υπερορθόδοξων. Το Ισραήλ, από πολλές απόψεις, έχει ήδη θεοκρατικούς νόμους: ο πολιτικός γάμος, για ανάλογο παράδειγμα, δεν υφίσταται. Όλα αυτά, φυσικά, εμπίπτουν στη σφαίρα του δυνατού. Τα συντάγματα μπορούν να ανατραπούν ή να τροποποιηθούν. Αλλά πιστεύω ότι θα ήταν πιο δύσκολο για τον Σιωνισμό και το κράτος να εξελιχθούν με τον τρόπο που εξελίχθηκαν.
Το άλλο στοιχείο είναι τα σύνορα. Ένα Σύνταγμα θα μπορούσε να έχει καθορίσει τα σύνορα του κράτους, μια ιδέα στην οποία ο Δαβίδ Μπεν-Γκουριόν (David Ben-Gurion) αντιτάχθηκε σθεναρά. Αντίθετα, το Ισραήλ είχε πάντα μόνο γραμμές κατάπαυσης του πυρός, αποδεκτές στην πράξη, αλλά όχι πραγματικά σύνορα με τη συνταγματική έννοια. Αν κοιτάξετε τις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, ψηφίστηκαν νόμοι που παραβίαζαν σαφώς το Σύνταγμα, αλλά στο τέλος το Σύνταγμα «επέστρεψε σε ισχύ». Έτσι, δημιουργήθηκε ένα νομικό πλαίσιο που το Ισραήλ δεν είχε ποτέ.
Η άνοδος της ακροδεξιάς και η διεθνής αντίδραση
Ερώτηση: Σήμερα, όταν οι άνθρωποι σκέφτονται τον Σιωνισμό, πολλοί τον συνδέουν όλο και περισσότερο με πρόσωπα όπως ο Ιταμάρ Μπεν-Γκβιρ, ο Μπεζαλέλ Σμότριτς ή ο Μπενιαμίν Νετανιάχου. Πρόσφατα, η συμπεριφορά του Μπεν-Γκβιρ απέναντι στους ακτιβιστές του στόλου —συμπεριλαμβανομένης της δημόσιας μεταχείρισης και της παρουσίασής τους— προκάλεσε σημαντική διεθνή οργή, ιδιαίτερα στην Ευρώπη. Ωστόσο, η απανθρωπιστική ρητορική του απέναντι στους Παλαιστίνιους είναι τεκμηριωμένη εδώ και χρόνια. Τι σημαίνει το γεγονός ότι προσωπικότητες όπως ο Μπεν-Γκβιρ όχι μόνο θεωρούν τους εαυτούς τους εκπροσώπους του Σιωνισμού, αλλά ολοένα και περισσότερο εκπροσώπους του ίδιου του Ιουδαϊσμού, θολώνοντας συχνά τη διάκριση μεταξύ των δύο όρων;
Απάντηση: Υπήρξαν πολυάριθμες αναφορές —όπως το άρθρο του Νίκολας Κριστόφ (Nicholas Kristof) στους New York Times— για κακομεταχείριση, ακόμη και για σεξουαλική βία κατά Παλαιστινίων κρατουμένων, ειδικά μετά την 7η Οκτωβρίου, και μάλιστα σε μαζική κλίμακα. Αλλά οι ευρωπαϊκές χώρες δεν είπαν σχεδόν τίποτα γι’ αυτό. Μόνο όταν κακομεταχειρίστηκαν Ευρωπαίους πολίτες —και ο Μπεν-Γκβιρ ήταν, ειλικρινά, αρκετά αλαζόνας ώστε να δημοσιεύσει ένα βίντεο από το περιστατικό— αντέδρασαν επιτέλους. Και ακόμα και τότε, δεν έχω δει πολλές άλλες παρεμβάσεις. Αυτό, επομένως, λέει επίσης κάτι για τις ευρωπαϊκές αντιδράσεις στην ισραηλινή συμπεριφορά.
Ο Μπεν-Γκβιρ αντιπροσωπεύει ακριβώς αυτή τη δυναμική. Πριν από δέκα χρόνια, βρισκόταν υπό έρευνα από τις ισραηλινές υπηρεσίες ασφαλείας, αντιμετωπίζοντας πολλαπλές κατηγορίες, γνωστός ως εξτρεμιστής και βίαιος εγκληματίας που δεν έπρεπε ποτέ να κατέχει δημόσιο αξίωμα. Τώρα ηγείται του συστήματος φυλακών και της αστυνομίας. Και είναι δημοφιλής. Όχι μόνο αυτός. Ίσως το 30% του πληθυσμού συμφωνεί ανοιχτά μαζί του. Άλλοι μπορεί να ντρέπονται γι’ αυτόν, αλλά δεν διαφωνούν έντονα με όσα γίνονται, ειδικά όταν πρόκειται για την αδικία εις βάρος των Παλαιστινίων. Μπορεί να μην εκτιμούν τον εξτρεμισμό του, αλλά αποδέχονται την κατεύθυνση που έχει πάρει.
Και αυτό που έχει ήδη συμβεί, ακόμα και πριν από τις 7 Οκτωβρίου, είναι ότι οι τακτικές που χρησιμοποιούνταν κάποτε εναντίον των Παλαιστινίων χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο εναντίον των Εβραίων εντός του Ισραήλ. Έτσι, οι Εβραίοι πολίτες —τόσο οι προοδευτικοί όσο και οι κοσμικοί— έχουν αρχίσει να καταλαβαίνουν, τουλάχιστον εν μέρει, τι σημαίνει να είσαι Παλαιστίνιος σε αυτό το σύστημα. Και οι περισσότεροι από αυτούς έχουν συμμορφωθεί, εν μέρει από φόβο.
Πιστεύετε ότι θα υπήρχε κάποια διαφορά αν εκλεγόταν κάποιος άλλος αντί για τον Νετανιάχου;
