Ο Έλληνας αρχαιολόγος Κωνσταντίνος Λουκόπουλος πίσω από το κανάλι «The Greek Mythologist» δεν επιχειρεί να κρίνει την κινηματογραφική «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν ως προς τη σκηνοθεσία, την ερμηνεία ή την τεχνική της αρτιότητα. Το ερώτημα που θέτει είναι διαφορετικό: αν η ταινία διατηρεί τον πυρήνα του ομηρικού έπους. Στην ανάγνωσή του, τρεις έννοιες βρίσκονται στο κέντρο αυτής της προσπάθειας — ο νόστος, η ξενία και η ύβρις. Και ακριβώς πάνω σε αυτές θεωρεί ότι η ταινία πλησιάζει περισσότερο το βαθύτερο ηθικό και φιλοσοφικό περιεχόμενο της «Οδύσσειας», ακόμη και όταν απομακρύνεται αισθητά από επιμέρους επεισόδια του πρωτοτύπου.
Ο δημιουργός του βίντεο ξεκαθαρίζει εξαρχής ότι δεν προσεγγίζει την ταινία ως κριτικός κινηματογράφου. Δηλώνει Έλληνας αρχαιολόγος, με ειδίκευση στην Κλασική Αρχαιολογία και την ελληνική μυθολογία, και εξηγεί ότι η αξιολόγησή του αφορά κυρίως το αν η διασκευή του Νόλαν κατανοεί «τι έκανε την Οδύσσεια να αντέξει για σχεδόν 3.000 χρόνια».
Δεν θεωρεί, επομένως, ότι μια κινηματογραφική μεταφορά οφείλει να αναπαράγει κάθε λεπτομέρεια του ομηρικού κειμένου. Αντίθετα, υποστηρίζει ότι οι διασκευές κρίνονται από το αν διατηρούν την ουσία του έργου και όχι από την απόλυτη πιστότητα στη μορφή του. Για τον ίδιο, η απάντηση στο βασικό ερώτημα —αν ο Νόλαν διατηρεί τον πυρήνα της «Οδύσσειας»— είναι κατά κύριο λόγο θετική.
Στην επιχειρηματολογία του, τρεις έννοιες λειτουργούν ως βασικά κριτήρια: ο νόστος, η ξενία και η ύβρις.
Νόστος: Η επιστροφή δεν είναι μόνο γεωγραφική
Για τον αρχαιολόγο, ο νόστος αποτελεί ίσως το κεντρικότερο θέμα ολόκληρου του ομηρικού έπους.
Η έννοια δεν περιορίζεται, όπως εξηγεί, στην επιστροφή ενός πολεμιστή από την Τροία στην Ιθάκη. Πρόκειται για μια διαδικασία επιστροφής στον ίδιο του τον εαυτό.
Στη δική του ανάγνωση, το ταξίδι του Οδυσσέα δεν είναι απλώς μια πορεία μέσα στη Μεσόγειο, αλλά μια σειρά δοκιμασιών που μεταβάλλουν τον ήρωα. Σε κάθε σταθμό χάνει, μαθαίνει και αλλάζει.
Αυτό είναι και το στοιχείο που θεωρεί ότι η ταινία του Νόλαν αποδίδει με μεγαλύτερη επιτυχία. Ο κινηματογραφικός Οδυσσέας, σύμφωνα με την περιγραφή του, δεν εμφανίζεται ως ένας αήττητος ήρωας που απλώς υπερνικά διαδοχικά εμπόδια. Κουβαλά το βάρος των επιλογών του, αναγκάζεται να αντιμετωπίσει τις συνέπειές τους και στοιχειώνεται από όσα συνέβησαν στην Τροία.
Η επιθυμία επιστροφής στην Ιθάκη παραμένει ορατή, αλλά συνυπάρχει με μια δεύτερη αναζήτηση: την προσπάθεια του ήρωα να συμφιλιωθεί με τον εαυτό του.
Ο δημιουργός του βίντεο θεωρεί αυτή τη διάσταση αποφασιστική για την επιτυχία της διασκευής. Αν ο Νόλαν είχε μετατρέψει την «Οδύσσεια» αποκλειστικά σε μια σειρά θεαματικών επεισοδίων με τέρατα, θάλασσες και συγκρούσεις, χωρίς το εσωτερικό ταξίδι του Οδυσσέα, η ταινία θα είχε χάσει, κατά τη δική του διατύπωση, «την ψυχή της».
Η Τροία ως τραύμα που ακολουθεί τον Οδυσσέα
Η συγκεκριμένη ανάγνωση του νόστου συνδέεται άμεσα με τον τρόπο που παρουσιάζεται ο Τρωικός Πόλεμος.
Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο, η πτώση της Τροίας δεν αντιμετωπίζεται από τον Νόλαν ως ένας ένδοξος στρατιωτικός θρίαμβος. Αντίθετα, λειτουργεί ως «ηθικό τραύμα» που ακολουθεί τον Οδυσσέα στο ταξίδι του.
Ο ήρωας δεν παλεύει μόνο με καταιγίδες, τέρατα και θεϊκές δυνάμεις. Παλεύει και με τη μνήμη, την ενοχή και τις συνέπειες όσων συνέβησαν κατά την άλωση της πόλης.
Η σύνδεση αυτή είναι κομβική στην ερμηνεία του δημιουργού του βίντεο: ο νόστος δεν ολοκληρώνεται με την απλή επιστροφή στον τόπο, αλλά προϋποθέτει την αναμέτρηση του ήρωα με αυτό που έγινε κατά τη διάρκεια της απουσίας του.
Σε αυτό το σημείο, η διασκευή του Νόλαν παρουσιάζεται όχι ως κυριολεκτική μεταφορά του Ομήρου, αλλά ως ερμηνεία που μεταφέρει το βάρος από το εξωτερικό ταξίδι στην εσωτερική φθορά και αποκατάσταση του Οδυσσέα.
Η ξενία ως ιερός νόμος και όχι ως απλή φιλοξενία
Η δεύτερη έννοια στην οποία δίνει ιδιαίτερη έμφαση είναι η ξενία.
Ο αρχαιολόγος επισημαίνει ότι η σημερινή χρήση της λέξης «φιλοξενία» μπορεί να παραπέμπει σε μια κοινωνική αρετή ή ακόμη και στον τουρισμό. Στον ομηρικό κόσμο, όμως, είχε διαφορετικό βάρος.
Η ξενία παρουσιάζεται ως ιερός νόμος, προστατευμένος από τον ίδιο τον Δία, και ως ένας από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους κρινόταν ο χαρακτήρας ενός ανθρώπου ή ακόμη και μιας ολόκληρης κοινωνίας.
Η «Οδύσσεια», σύμφωνα με την ανάλυση, επανέρχεται συνεχώς σε αυτόν τον άγραφο κανόνα.
Οι Φαίακες αποτελούν το θετικό παράδειγμα: υποδέχονται έναν εξαντλημένο άγνωστο χωρίς καν να γνωρίζουν την ταυτότητά του. Οι μνηστήρες αντιπροσωπεύουν το αντίθετο άκρο. Κατά την απουσία του Οδυσσέα, καταχρώνται επί χρόνια τη φιλοξενία του οίκου του, καταναλώνουν τον πλούτο του και προσβάλλουν την Πηνελόπη και τον Τηλέμαχο.
Στην ανάγνωση του δημιουργού, ο Νόλαν κατανοεί αυτή τη διάσταση. Η συμπεριφορά απέναντι στον ξένο δεν αποτελεί απλό στοιχείο καλών τρόπων, αλλά πράξη που παράγει συνέπειες.
Όσοι σέβονται τον νόμο της ξενίας ανταμείβονται, ενώ όσοι τον παραβιάζουν υφίστανται τελικά το τίμημα.
Η σφαγή των μνηστήρων ως αποκατάσταση τάξης
Αυτή η οπτική αλλάζει, σύμφωνα με τον αρχαιολόγο, και τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να διαβαστεί το τέλος των μνηστήρων.
Η σφαγή τους δεν παρουσιάζεται απλώς ως προσωπική εκδίκηση ενός βασιλιά που επέστρεψε και βρήκε άλλους άνδρες μέσα στο σπίτι του.
Στην ερμηνεία του, αποκτά χαρακτήρα αποκατάστασης μιας διαταραγμένης ηθικής τάξης.
Οι μνηστήρες δεν έχουν απλώς προσβάλει προσωπικά τον Οδυσσέα. Έχουν καταστρατηγήσει έναν από τους θεμελιώδεις άγραφους νόμους του ομηρικού κόσμου.
Ο αρχαιολόγος θεωρεί ότι η κινηματογραφική διασκευή μεταφέρει αυτή τη διάσταση ιδιαίτερα αποτελεσματικά: το ζήτημα δεν είναι μόνο ποιος έχει την εξουσία στην Ιθάκη, αλλά ποιοι κανόνες θεωρούνται θεμελιώδεις για τη διατήρηση της κοινωνικής και ηθικής τάξης.
Η απουσία των Φαιάκων και η απώλεια μιας πλήρους εικόνας της ξενίας
Παρότι θεωρεί ότι η ταινία κατανοεί τη σημασία της ξενίας, ο ίδιος επισημαίνει μια σημαντική παράλειψη.
Το επεισόδιο των Φαιάκων έχει αφαιρεθεί πλήρως. Δεν εμφανίζονται ούτε η Ναυσικά ούτε ο βασιλιάς Αλκίνοος, ενώ το νησί τους απουσιάζει συνολικά από την ταινία.
Στο ομηρικό έπος, οι Φαίακες δεν είναι απλώς ένας ακόμη σταθμός. Υποδέχονται τον Οδυσσέα, του προσφέρουν φιλοξενία και του δίνουν τη δυνατότητα να αφηγηθεί ο ίδιος τις περιπέτειές του.
Για τον δημιουργό του βίντεο, αυτή η λειτουργία τους είναι διπλή: εκφράζουν μια σχεδόν ιδανική εκδοχή της ξενίας και ταυτόχρονα αποτελούν το ακροατήριο μέσα από το οποίο ο Οδυσσέας γίνεται αφηγητής της ίδιας του της ζωής.
Η ταινία μεταφέρει μέρος της αφηγηματικής αυτής λειτουργίας στην Καλυψώ. Ο αρχαιολόγος αναγνωρίζει ότι η επιλογή μπορεί να λειτουργεί κινηματογραφικά, δηλώνει όμως ότι θα ήθελε να έχει δει στην οθόνη την «σχεδόν ουτοπική» κοινωνία των Φαιάκων.
Ύβρις: Όχι απλώς αλαζονεία, αλλά υπέρβαση του μέτρου
Η τρίτη έννοια που θεωρεί ότι ο Νόλαν αποδίδει ουσιαστικά είναι η ύβρις.
Στη δική του εξήγηση, η ύβρις δεν είναι συνώνυμη της απλής αλαζονείας.
Είναι η στιγμή κατά την οποία ένας άνθρωπος «υπερβαίνει κάθε μέτρο», πιστεύοντας ότι μπορεί να αγνοήσει τους θεούς, τον ηθικό νόμο και τα όρια της ανθρώπινης κατάστασης.
Η «Οδύσσεια» προσφέρει, σύμφωνα με την ανάλυσή του, διαδοχικά παραδείγματα.
Ο Οδυσσέας αποκαλύπτει το πραγματικό του όνομα στον Πολύφημο και προκαλεί την οργή του Ποσειδώνα, μετατρέποντας τον δρόμο της επιστροφής του σε δεκαετή περιπλάνηση.
Οι σύντροφοί του σκοτώνουν τα ιερά βόδια του Ήλιου και καταστρέφονται.
Οι μνηστήρες παραβιάζουν τους κανόνες της ξενίας και υφίστανται τις συνέπειες.
Η ύβρις, επομένως, δεν λειτουργεί ως ένα μεμονωμένο ηθικό ελάττωμα ενός χαρακτήρα. Αποτελεί μηχανισμό που επαναλαμβάνεται σε όλο το έργο: κάθε υπέρβαση του μέτρου οδηγεί σε κάποια μορφή αποκατάστασης ή τιμωρίας.
Η μεγαλύτερη ύβρις προηγείται της ίδιας της «Οδύσσειας»
Ο αρχαιολόγος διευρύνει, ωστόσο, την έννοια πέρα από τα επεισόδια του ταξιδιού.
Η ύβρις αρχίζει ήδη από την Τροία.
Σύμφωνα με τη δική του παρουσίαση, οι Αχαιοί δεν περιορίστηκαν στη στρατιωτική νίκη. Σκότωσαν αμάχους, βεβήλωσαν ιερούς χώρους και πέρασαν ηθικά όρια.
Σε αυτή τη λογική εντάσσει και τις τραγικές επιστροφές πολλών ηρώων του πολέμου: κάποιοι δεν επέστρεψαν ποτέ, άλλοι επέστρεψαν μόνο για να πεθάνουν, ενώ ο Οδυσσέας χρειάστηκε δέκα χρόνια για να φτάσει ξανά στην Ιθάκη.
Η ταινία, όπως την περιγράφει, αντιμετωπίζει την άλωση της Τροίας ως το αρχικό τραύμα από το οποίο εκκινεί ολόκληρη η διαδικασία του νόστου.
Έτσι, οι τρεις έννοιες δεν λειτουργούν απομονωμένα.
Η ύβρις παράγει τις συνέπειες που καθιστούν τον νόστο δύσκολο. Η παραβίαση της ξενίας αποτελεί και η ίδια μορφή ύβρεως. Και η επιστροφή στην πατρίδα δεν μπορεί να ολοκληρωθεί χωρίς την αποκατάσταση μιας ηθικής τάξης που έχει παραβιαστεί.
Μια διαφορετική ύβρις απέναντι στον Πολύφημο
Σε ένα από τα σημαντικότερα σημεία διαφοροποίησης από τον Όμηρο, η ταινία αλλάζει, σύμφωνα με τον αρχαιολόγο, τον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνεται η ύβρις του Οδυσσέα απέναντι στον Πολύφημο.
Στο ομηρικό έπος, η εξυπνάδα του Οδυσσέα κορυφώνεται με το τέχνασμα του «Κανένα» και με το κρασί που προσφέρει στον Κύκλωπα πριν τον τυφλώσει. Η σκηνή έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή παρουσιάζει τη νοημοσύνη ως το σημαντικότερο όπλο του ήρωα.
Αργότερα όμως, αφού έχει ήδη διαφύγει, η ανάγκη του να αποκαλύψει το πραγματικό του όνομα μετατρέπει τη νίκη της ευφυΐας σε πράξη ύβρεως.
Στην εκδοχή του Νόλαν, όπως περιγράφεται στο βίντεο, ο Οδυσσέας δεν χρησιμοποιεί το όνομα «Κανένας» και δεν προσφέρει κρασί στον Πολύφημο. Η ύβρις μεταφέρεται σε διαφορετική πράξη: αφού έχει ήδη διαφύγει με ασφάλεια, επιλέγει να ρίξει ένα τελευταίο βέλος στον τυφλωμένο Κύκλωπα αντί να τον αφήσει.
Ο αρχαιολόγος θεωρεί ότι πιθανότατα ο Νόλαν θέλησε να μετατοπίσει το βάρος από την πονηριά στην ηθική επιλογή του Οδυσσέα.
Δεν απορρίπτει πλήρως αυτή την ερμηνεία, αλλά πιστεύει ότι κάτι ουσιώδες χάνεται: η σύνδεση ανάμεσα στην εξυπνάδα, την επιτυχία και την αλαζονική ανάγκη του ήρωα να διακηρύξει ποιος πραγματικά είναι.
Οι θεοί λιγότερο ορατοί, οι νόμοι τους όμως παρόντες
Η ύβρις και η ξενία συνδέονται στην «Οδύσσεια» με τη δράση των θεών. Εδώ ο δημιουργός του βίντεο εντοπίζει μια ακόμη σημαντική διαφορά.
Η Αθηνά είναι η μόνη θεότητα που εμφανίζεται φυσικά στην ταινία και μόνο ο Οδυσσέας μπορεί να τη δει. Ο αρχαιολόγος θεωρεί ότι η παρουσία της λειτουργεί περισσότερο ως εσωτερική φωνή του ήρωα παρά ως μια θεότητα που παρεμβαίνει ενεργά στην εξέλιξη των γεγονότων.
Ο Δίας και ο Ποσειδώνας δεν εμφανίζονται στην οθόνη.
Παρά ταύτα, σύμφωνα με τον ίδιο, η παρουσία τους διατηρείται έμμεσα: ο Δίας μέσα από τις συνέπειες της παραβίασης της ξενίας και ο Ποσειδώνας μέσα από τη θάλασσα που εμποδίζει επίμονα την επιστροφή του Οδυσσέα.
Ο Νόλαν, κατά την εκτίμησή του, επιλέγει να δώσει μεγαλύτερο βάρος στην ανθρώπινη εμπειρία. Ο αρχαιολόγος δηλώνει ότι θα προτιμούσε εντονότερη παρουσία του θείου, χωρίς όμως να θεωρεί ότι οι βασικές ηθικές λειτουργίες που συνδέονται με τους θεούς έχουν εξαφανιστεί από την αφήγηση.
Ο νόστος που δεν φτάνει στο συναισθηματικό ύψος του Ομήρου
Παρότι θεωρεί τον νόστο θεματικά επιτυχημένο, ο δημιουργός του βίντεο διατυπώνει και μια επιφύλαξη: η τελική επιστροφή στην Ιθάκη δεν του προκάλεσε την πλήρη συναισθηματική εκτόνωση που περίμενε.
Όπως λέει, δεν αισθάνθηκε στον βαθμό που θα ήθελε τη συντριπτική λαχτάρα που είχε οδηγήσει τον Οδυσσέα σε ολόκληρο το ταξίδι.
Ακόμη και η συνάντηση με τον Άργο, τον πιστό σκύλο του, χαρακτηρίζεται συγκινητική, αλλά όχι τόσο ισχυρή όσο θα περίμενε από ένα επεισόδιο που βρίσκεται στο τέλος μιας τόσο μεγάλης πορείας.
Αυτό δεν αναιρεί, κατά τη δική του τελική εκτίμηση, την επιτυχία της ταινίας στο επίπεδο της θεματικής σύλληψης. Σημαίνει όμως ότι η κινηματογραφική εκτέλεση δεν αποδίδει παντού την ίδια ένταση με εκείνη που ο ίδιος αναγνωρίζει στο έπος.
Τρεις έννοιες που συναντώνται στο ίδιο ηθικό σύστημα
Η ανάλυση του «Greek Mythologist» δεν αντιμετωπίζει τελικά τον νόστο, την ξενία και την ύβρι ως τρεις ανεξάρτητες θεματικές.
Ο νόστος είναι η προσπάθεια επιστροφής μετά την καταστροφή και τις επιλογές που προηγήθηκαν.
Η ξενία είναι ο κώδικας με τον οποίο κρίνονται οι σχέσεις ανθρώπων και κοινωνιών.
Η ύβρις είναι η υπέρβαση του ορίου που ενεργοποιεί τις συνέπειες.
Στην ανάγνωσή του, ο Νόλαν κατορθώνει να διατηρήσει αυτή τη βασική δομή. Η Τροία παραμένει η πηγή της ηθικής πληγής· ο Οδυσσέας μεταφέρει το βάρος της στον δρόμο της επιστροφής· οι πράξεις απέναντι σε ξένους και οικοδεσπότες εξακολουθούν να έχουν ηθική σημασία· και η παραβίαση του μέτρου εξακολουθεί να οδηγεί σε συνέπειες.
Γι’ αυτό και, παρά τις ενστάσεις του για ορισμένες παραλείψεις και αλλαγές, ο αρχαιολόγος θεωρεί ότι η κινηματογραφική «Οδύσσεια» διατηρεί σε σημαντικό βαθμό τα βασικά θέματα του Ομήρου.
Στο τέλος του βίντεο επιστρέφει στον νόστο, αυτή τη φορά όχι ως αποκλειστικά ομηρική έννοια αλλά ως στοιχείο που εξηγεί τη διαχρονικότητα του έργου.
Η «Οδύσσεια», λέει, δεν αφορά απλώς έναν αρχαίο βασιλιά της Ιθάκης. Αφορά την επιθυμία επιστροφής, την απώλεια, τον πειρασμό, την αντοχή, την οικογένεια και την αναζήτηση του τόπου στον οποίο ο άνθρωπος αισθάνεται ότι πραγματικά ανήκει.
Σε αυτή τη διατύπωση βρίσκεται και ο πυρήνας της συνολικής του κρίσης για τον Νόλαν: η διασκευή μπορεί να αλλάζει επεισόδια, να αφαιρεί χαρακτήρες και να μεταφέρει αλλού το βάρος ορισμένων σκηνών, όμως για τον ίδιο δεν χάνει την κεντρική ιδέα του ομηρικού ταξιδιού — ότι η επιστροφή στο σπίτι είναι ταυτόχρονα και μια δοκιμασία για το ποιος επιστρέφει.
