Της Άννας Κωνσταντουδάκη – Αγγελάκη
Διάσημος Ιταλός ιστορικός και πολιτικός στοχαστής. Το όνομά του και μόνο μας προκαλούσε αντιπάθεια ταυτίζοντάς τον (επιπόλαια) με το διάσημο έργο του ‘’Ο Ηγεμών’’.
Στα χρόνια της νιότης μας, που οι φιλοσοφικές τάσεις που μας επηρέαζαν (ένα μεγάλο ποσοστό) ήταν ο ρομαντισμός, ο ουτοπικός σοσιαλισμός αρχικά, μετεξελισσόμενος στον σοσιαλισμό, η ρεαλιστική απεικόνιση του ‘’Ηγεμόνα’’ ήταν αποκρουστική. Αντίθετη με την ορμή και την φλόγα που μας διακατείχε, απαραίτητα χαρακτηριστικά του ατόμου για την επανάσταση που θέλαμε τότε να φέρομε. Με ειρηνικό αλλά ορμητικότατο, αιφνιδιαστικό, ρωμαλέο ανατρεπτικό πέρασμα στον σοσιαλισμό. Ενωθήκαμε πολλοί νέοι και μεγαλύτεροι σ’ αυτό το πέρασμα. Γκρεμίσαμε τείχη. Στην κυριολεξία! Το καταφέραμε το αναποδογύρισμα του πολιτικού σκηνικού.
– ‘’Πρόσεχε κόρη μου! Πρόσεχε παιδί μου! Θυμάμαι μου ‘λεγε η μητέρα μου. Συγκρατήσου! Παίρνεις φόρα και δίνεις την κουτουλιά στον τοίχο. Και ή που θα τον γκρεμίσεις ή που σπας τα μούτρα σου’’.
Και τα σπάσαμε τα μούτρα μας, πολλοί – πολλοί άνθρωποι, τότε, και τα ξανασπάσαμε και τα ξανασπάσαμε, αλλά τον ‘’τοίχο τον γκρεμίσαμε’’. Χωρίς όπλα, ειρηνικά με τα ‘’μούτρα’’ μας μόνο.
Έτσι τον είχα κατατάξει τον Μακιαβέλλι στα αζήτητα. Ταυτίζοντας (ανοήτως βέβαια) με τον ήρωα του στο βιβλίο του ‘’Ο Ηγεμών’’. Που είναι στην πραγματικότητα ένα ρεαλιστικό βιβλίο που λέει τι πρέπει να κάνει αυτός που θέλει να είναι και να μείνει Ηγεμόνας. Σε αντίθεση μ’ αυτά που θέλει ο λαός.
Έτσι, του είχα του Μακιαβέλλι, μετά την ‘’πρώτη ανάγνωση’’ κατά τα νεανικά μου χρόνια, του είχα λοιπόν μια ωραία θέση στη βιβλιοθήκη.
Αλλά τώρα, μετά από τόοοσα χρόνια, μετά από αγώνες, διεκδικήσεις, κυνηγητά, εμπειρίες, συμπεράσματα, ήρθε το βιβλίο του Γιώργου Σκαρβελάκη ‘’Ο Μίτος της Μνήμης. Η πορεία του Πνεύματος’’ και η αναφορά του στον Νικολό Μακιαβέλλι να με κάνει ν’ αναρρωτηθώ: ‘’Μήπως πρέπει να ξαναδιαβάσω αυτό το βιβλίο;’’
Μήπως μέσα στην ορμή των νεανικών μου χρόνων, έβγαλα συμπεράσματα που αδικούν το συγγραφέα; Μήπως, απλά έγραφε μία αλήθεια που δεν είναι απαραίτητο πάντα να μας αρέσει; Μήπως γράφει την πραγματικότητα που βέβαια δεν είναι πάντα ωραία; Ή μπορεί η πραγματικότητα να ευνοεί κάποιους αλλά να είναι καταστροφική για άλλους; Έψαξα λοιπόν να βρω το βιβλίο. Δυστυχώς, είχε εγκαταλείψει τη θέση του όπως και εγώ το είχα εγκαταλείψει. Είναι γεγονός ότι χρόνια τώρα έχω πάψει να δανείζω βιβλία. Αλλά δυστυχώς….
Έτσι, θα σας μεταφέρω αυτολεξεί κάποιες απ’ τις θεωρίες του Μακιαβέλλι γενικά αλλά και όσες αφορούν το συγκεκριμένο έργο του. Βέβαια από το βιβλίο του Γιώργου Σκαρβελάκη στην αναφορά του για τον Νικολό Μακιαβέλλι.
Μας έκανε εντύπωση το: ‘’Όποιος θεμελιώνει Πολιτεία και της βάζει νόμους είναι σαν να παίρνει προκαταβολικά για κακούς όλους τους ανθρώπους΄΄.
Στο συγκεκριμένο έργο του θεωρεί ότι τα εγκλήματα που διαπράττονται από τους ηγεμόνες (βασιλιάδες, πρίγκιπες, εκκλησιαστικούς ηγέτες) είναι πολύ πιο απεχθή από αυτά που διαπράττονται από τους πολλούς, (τον δήμο). Σημειώνει: ‘’Όταν ο λαός εξουσιάζει θα είναι σταθερός και συνετός, με καλύτερο τρόπο από ότι οι πρίγκιπες’’.
‘’Ένας πρίγκιπας που δεν σέβεται τους νόμους θα είναι πολύ πιο αλόγιστος από ότι ο λαός στην ίδια κατάσταση’’.
‘’Έτσι, μια κυβέρνηση από τον λαό είναι προτιμότερη από τις μοναρχικές κυβερνήσεις’’.
‘’Σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα, λόγω του μεγάλου αριθμού ανθρώπων που συμμετέχει στην άσκηση της διακυβέρνησης, είναι πιο δύσκολο να υπάρξει διαφθορά, σε σύγκριση με το πολίτευμα του ενός, τη μοναρχία’’.
Στον ‘’Ηγεμόνα’’ αποδεσμεύεται και αρνείται απόλυτα κάθε εξωκοινωνική παρέμβαση στον πολιτικό βίο.
Για τον Μακιαβέλλι, ‘’η πολιτική αντανακλά την ανθρώπινη κοσμικότητα, δηλαδή τις ικανότητες να μπορούν οι άνθρωποι να επωφελούνται κατάλληλα από τις συνθήκες που οι ίδιοι δημιουργούν’’.
Για να στεριώσει ένα καθεστώς λέει: ‘’Ο καινούργιος ηγεμόνας πρέπει να προσφύγει στα όπλα και στη βία και να βασίζεται στον εαυτό του δηλαδή να μην εξαρτάται από άλλους, να διαθέτει δικά του στρατεύματα που να του είναι πιστά και όχι σε ξένα ή μισθοφορικά’’.
Επίσης αναφέρει ότι ο ηγεμόνας για να είναι ηγεμόνας και να διατηρείται δεν μπορεί να είναι ηθικός. Συγκεκριμένα λέει:
‘’Αν κάποιος θέλει να επιτύχει τους υψηλότερους στόχους του, θα ανακαλύψει ότι δεν είναι πάντα λογικό να είναι ηθικός. Αντίθετα μάλιστα θα αντιληφθεί ότι οποιαδήποτε προσπάθεια να εφαρμόσει πράγματα που κάνουν τους ανθρώπους καλύτερους είναι μια καταστροφική και παράτολμη πολιτική’’.
Επίσης σημειώνει: ‘’Ο σκοπός του λαού είναι πιο τίμιος από τον σκοπό των ισχυρών, γιατί ο λαός δεν θέλει να καταπιέζεται ενώ οι ισχυροί θέλουν να τον καταπιέζουν’’.
Χαρακτηρίζει τους ευγενείς απρόβλεπτους και αναξιόπιστους ‘’με πλούτη δίχως αξία’’ που επιδιώκουν πάντα το ιδιοτελές συμφέρον τους από το κοινό καλό.
Βλέπομε, ότι οι αξίες, τα συμφέροντα, οι θέσεις ανάμεσα σε λαό και ηγεμόνα είναι εκ διαμέτρου αντίθετα. Αυτό που μένει είναι: Ο λαός σε ποια θέση κατατάσσει τον εαυτό του; Ο λαός για τον λαό ή ο λαός (ή μερίδα του) για τον ‘’ηγεμόνα’’; Αναρωτιόμαστε!
* Πληροφορίες από το βιβλίο του Γιώργου Σκαρβελάκη
‘’Ο Μίτος της Μνήμης. Η πορεία του Πνεύματος’’.
