Ο Αυστραλός οικονομολόγος που προέβλεψε την κρίση του 2008 αναλύει πέντε σενάρια για την κατάληξη του πολέμου στο Ιράν και προειδοποιεί για τη ροή λιπασμάτων, ηλίου και πετρελαίου μέσω των Στενών του Ορμούζ
Σε μια εποχή που η παγκόσμια προσοχή επικεντρώνεται στις τιμές του πετρελαίου και τα χρηματιστήρια, ο Καθηγητής Στιβ Κιν — Αυστραλός οικονομολόγος, γνωστός για την πρόβλεψή του σχετικά με την οικονομική κρίση του 2008 — μιλώντας σε εκτενή συνέντευξη, ζωγραφίζει μια εικόνα πολύ πιο ανησυχητική. Ο πόλεμος στο Ιράν, υποστηρίζει, δεν αφορά μόνο τη Μέση Ανατολή. Αφορά τα τρόφιμα στο πιάτο μας, τα μικροτσίπ στα τηλέφωνά μας, το λίπασμα στα χωράφια μας. Αφορά, εν τέλει, τη βιωσιμότητα του σύγχρονου πολιτισμού.
Τα Στενά του Ορμούζ: Το σημείο-κλειδί του παγκόσμιου συστήματος παραγωγής
Στο επίκεντρο της ανάλυσης του Κιν βρίσκονται τα Στενά του Ορμούζ — ένα πέρασμα πλάτους μόλις 21 χιλιομέτρων στον Περσικό Κόλπο, από το οποίο διέρχεται ένα τεράστιο μερίδιο της παγκόσμιας ενεργειακής και βιομηχανικής παραγωγής. Πετρέλαιο, υγροποιημένο φυσικό αέριο, λιπάσματα, ήλιο — όλα περνούν από αυτό το σημείο. Και το Ιράν, σύμφωνα με τον Κιν, το έχει αποκλείσει.
«Μπορούν να πουν: περνάτε ή δεν περνάτε, ανάλογα με τη στάση της χώρας σας απέναντί μας. Και αυτό είναι τρομακτικό», εξηγεί ο Κιν.
Ο οικονομολόγος τονίζει ότι η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται λανθασμένα στην τιμή του πετρελαίου. Το πραγματικό πρόβλημα, υποστηρίζει, είναι βαθύτερο: το 20-30% των παγκόσμιων λιπασμάτων, ηλίου και θειικού οξέος περνά από τα Στενά του Ορμούζ. Αν αυτή η ροή διακοπεί, οι συνέπειες θα είναι αλυσιδωτές.
Λιπάσματα, τρόφιμα και ο κίνδυνος παγκόσμιου λιμού
Ο Κιν εξηγεί ότι τα λιπάσματα παράγονται μέσω της διαδικασίας Haber-Bosch, η οποία χρησιμοποιεί πετρέλαιο και άζωτο. Χωρίς λιπάσματα, η γεωργική παραγωγή καταρρέει. Σύμφωνα με τον ίδιο, χωρίς λιπάσματα ο πλανήτης θα μπορούσε να συντηρήσει μόλις ένα έως δύο δισεκατομμύρια ανθρώπους — αντί των σχεδόν οκτώ που ζουν σήμερα.
«Αν χάσουμε το 20% των παγκόσμιων λιπασμάτων, θα χάσουμε περίπου το 20% της παγκόσμιας παραγωγής τροφίμων. Και αυτό θα προκαλέσει παγκόσμιο λιμό. Δεν έχουμε ζήσει ποτέ κάτι τέτοιο», προειδοποιεί.
Ο Κιν εκτιμά ότι η Ινδία θα μπορούσε να εξαντλήσει τα αποθέματα λιπασμάτων της εντός δύο-τριών μηνών, ενώ η Αυστραλία — η πρώην πατρίδα του — διαθέτει μόλις 30 ημέρες αποθέματα πετρελαίου. Αν αυτά εξαντληθούν, δεν θα μπορεί καν να μεταφέρει τρόφιμα από τις αγροτικές περιοχές στις πόλεις.
Ήλιο και ημιαγωγοί: Η αόρατη κρίση
Ένα κομμάτι της ανάλυσης που ξεφεύγει από τη συνήθη δημόσια συζήτηση αφορά το ήλιο. Περίπου το 30% της παγκόσμιας παραγωγής ηλίου προέρχεται από κοίτασμα αερίου που εκτείνεται μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Ιράν. Το ήλιο είναι ένα αδρανές στοιχείο χωρίς υποκατάστατο — και είναι απαραίτητο για την παραγωγή ημιαγωγών.
Ο Κιν αναφέρει δηλώσεις του ειδικού σε θέματα ηλίου Φιλ Κόρνμπλατς από τον Μάρτιο του 2026, σύμφωνα με τις οποίες η διακοπή παραγωγής ηλίου θα διαρκέσει τουλάχιστον δύο-τρεις μήνες, με έως και έξι μήνες μέχρι την αποκατάσταση. Η Νότια Κορέα, που λαμβάνει το 65% του ηλίου της από το Κατάρ και παράγει τα δύο τρίτα των τσιπ μνήμης παγκοσμίως, έχει ξεκινήσει έρευνα έκτακτης ανάγκης.
«Αν κόψεις το 30% του παγκόσμιου ηλίου, κόβεις τη δυνατότητα παραγωγής του 30% των παγκόσμιων ημιαγωγών. Κανείς δεν μιλάει γι’ αυτό», σημειώνει ο Κιν.
Ενέργεια και ΑΕΠ: Μια σχέση «βήμα προς βήμα»
Ο Κιν παρουσίασε στοιχεία που δείχνουν ότι η μεταβολή στην κατανάλωση ενέργειας και η μεταβολή στο ακαθάριστο παγκόσμιο προϊόν κινούνται σχεδόν παράλληλα τα τελευταία 40 χρόνια. Αν η ενέργεια πέσει, πέφτει και το ΑΕΠ — σε ίδιο μέγεθος. Η απώλεια του 20% του υγροποιημένου φυσικού αερίου και σημαντικού μέρους του πετρελαίου θα μπορούσε να οδηγήσει σε πτώση 5-10% του παγκόσμιου ΑΕΠ.
«Ο κόσμος νομίζει ότι αυτός ο πόλεμος θα κάνει το πετρέλαιο πιο ακριβό. Στην πραγματικότητα, θα κόψει την τροφοδοσία τροφίμων», εξηγεί.
Τα πέντε σενάρια για την κατάληξη του πολέμου
Ο Κιν παρουσίασε πέντε πιθανά σενάρια για την εξέλιξη του πολέμου, κάθε ένα με διαφορετικό βαθμό πιθανότητας — και κινδύνου.
Το πρώτο σενάριο είναι η καταστροφή του Ιράν. Ο Κιν εκτιμά ότι αυτό θα απαιτούσε τη χρήση πυρηνικών όπλων, δεδομένου του μεγέθους της χώρας — σχεδόν ίσου με τη Δυτική Ευρώπη — και του πληθυσμού των 90 εκατομμυρίων. Τα όπλα που θα χρειάζονταν δεν θα ήταν του μεγέθους της Χιροσίμα (ισοδύναμα 20.000 τόνων ΤΝΤ) αλλά πολλαπλάσια, ισοδύναμα εκατομμυρίων τόνων ΤΝΤ. Εκτιμά την πιθανότητα σε περίπου 5%, σημειώνοντας ότι με έναν απρόβλεπτο πρόεδρο στον Λευκό Οίκο, ο κίνδυνος αυξάνεται.
Το δεύτερο σενάριο είναι η καταστροφή της ενεργειακής υποδομής στον Κόλπο από το Ιράν. Ο Κιν το θεωρεί ιδιαίτερα πιθανό. Ήδη, μια ιρανική επίθεση σε σαουδαραβικές εγκαταστάσεις κατέστρεψε δύο από τις 14 μονάδες κρίσιμες για την παραγωγή υγροποιημένου φυσικού αερίου — η αποκατάσταση θα χρειαστεί πέντε χρόνια, και μόνο πέντε εταιρείες στον κόσμο μπορούν να την πραγματοποιήσουν. Αν η ιρανική κυβέρνηση καταστρέψει ολόκληρη την ενεργειακή υποδομή, η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ και το Ντουμπάι θα καταστούν μη κατοικήσιμα.
Αναφερόμενος στο Ντουμπάι, ο Κιν σημείωσε ότι μόνο η κλειστή λειτουργία του αεροδρομίου κοστίζει ένα εκατομμύριο δολάρια ανά λεπτό, δηλαδή 1,4 δισεκατομμύρια ανά ημέρα, σύμφωνα με εκτιμήσεις αξιωματούχων. Το ΑΕΠ του Ντουμπάι εξαρτάται κατά 30% από τους τομείς αεροπορίας και τουρισμού.
Το τρίτο σενάριο είναι αυτό που ο Κιν ονομάζει «Δόγμα Σαμψών» — η βιβλική αναφορά στον ήρωα που κατέστρεψε τον ναό πάνω στον εαυτό του. Πρόκειται για το ενδεχόμενο το Ισραήλ, αν αντιληφθεί ότι αντιμετωπίζει υπαρξιακή ήττα, να εξαπολύσει πυρηνικό χτύπημα. Ο Κιν σημειώνει ότι το Ισραήλ διαθέτει πυρηνικά όπλα, δεν το παραδέχεται και δεν έχει υπογράψει τη Συνθήκη Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων.
Το τέταρτο σενάριο — και αυτό που ο Κιν θεωρεί πιο πιθανό — είναι η αχρήστευση των ισραηλινών πυρηνικών όπλων από το Ιράν. Ο Κιν βασίζει αυτή την εκτίμηση στον βαθμό προετοιμασίας που έχει δείξει το Ιράν: τον διαχωρισμό του στρατού σε 31 αυτόνομες μεραρχίες αντίστοιχες με τις 31 επαρχίες, με δικούς τους πυραύλους, πόρους και ανεξάρτητα συστήματα. Η στρατηγική αυτή σχεδιάστηκε για να αποτρέψει τον αποκεφαλισμό — δηλαδή την εξόντωση της ηγεσίας — που οι ΗΠΑ εφάρμοσαν στο Ιράκ.
«Αν το Ιράν καταστρέψει τα πυρηνικά του Ισραήλ, ο κόσμος θα είναι ασφαλέστερος. Έχουμε ένα κράτος-παρίας στη Μέση Ανατολή με πυρηνικά όπλα, που δεν παραδέχεται ότι τα έχει και δεν υπογράφει καμία συνθήκη», δηλώνει ο Κιν.
Το πέμπτο σενάριο είναι η ανάπτυξη πυρηνικών όπλων από το Ιράν. Ο Κιν πιστεύει ότι αυτό δεν έχει συμβεί ακόμη. Σημειώνει ότι αν συμβεί, κάθε δυνητικός αντίπαλος των ΗΠΑ θα αναπτύξει πυρηνικά, οδηγώντας σε κόσμο κυριαρχούμενο από τον πυρηνικό κίνδυνο.
Τραμπ: Αγορές, ναρκισσισμός και χειραγώγηση τιμών
Ο Κιν στρέφεται και στο προφίλ του Αμερικανού προέδρου. Υποστηρίζει ότι ο Ντόναλντ Τραμπ λειτουργεί με τη λογική ενός pump and dump — δηλαδή, χειραγωγεί τις τιμές του πετρελαίου μέσω ανακοινώσεων, ενημερώνοντας εκ των προτέρων τους φίλους του ώστε να κερδοσκοπήσουν.
«Του έχουμε δώσει τον έλεγχο της πιο ισχυρής χώρας στον πλανήτη. Ξέρει ότι αν κάνει μια ανακοίνωση, κινεί τις αγορές. Δεν έχει κανέναν ενδοιασμό να εκμεταλλευτεί αυτό», σχολιάζει ο Κιν.
Ο οικονομολόγος επικαλείται την εμπειρία του με τη ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας για να εξηγήσει τη συμπεριφορά του Τραμπ: κάποιος με αυτή τη διαταραχή θέλει να είναι πάντα στο κέντρο της προσοχής. Ο Τραμπ δεν θα μπορούσε ποτέ να παραδεχτεί ήττα — η λέξη «ηττημένος» είναι η μεγαλύτερη προσβολή στο λεξιλόγιό του. Ό,τι κι αν συμβεί, θα ισχυριστεί ότι κέρδισε.
Στις 21 Μαρτίου, ο Τραμπ απείλησε να καταστρέψει τις ενεργειακές εγκαταστάσεις του Ιράν εντός 48 ωρών αν δεν ανοίξουν τα Στενά. Στη συνέχεια ανακοίνωσε 10ήμερη παύση μέχρι τις 6 Απριλίου, ισχυριζόμενος ότι οι έμμεσες διαπραγματεύσεις πηγαίνουν καλά. Ο Κιν θεωρεί ότι πρόκειται για κερδοσκοπικό παιχνίδι στις αγορές πετρελαίου.
Γιατί ξεκίνησε ο πόλεμος: Ισραήλ, Ιράν και η αποτυχημένη εκτίμηση
Για τα αίτια του πολέμου, ο Κιν προσφέρει μια συνοπτική ερμηνεία: το Ισραήλ ήθελε να καταστρέψει το Ιράν, νόμιζε ότι μπορούσε, νόμιζε ότι είχε έναν Αμερικανό πρόεδρο που θα βοηθούσε — και υποτίμησε δραματικά το πόσο προετοιμασμένο ήταν το Ιράν. Αναφέρεται σε θρησκευτικά κίνητρα — τη σιωνιστική αξίωση για την περιοχή — και σε μια ιστορία στρατιωτικής κυριαρχίας, από τον πόλεμο των Έξι Ημερών του 1967. Ωστόσο, το Ιράν ήταν πάντα πολύ μεγάλο για να αντιμετωπιστεί μόνο από το Ισραήλ.
Παράλληλα, ο Κιν επισημαίνει ένα χάσμα μεταξύ αυτών που λένε οι πολιτικοί για το Ισραήλ και αυτών που πιστεύει ο κόσμος στον δρόμο. Αναφέρει ότι η δημόσια αίσθηση στις περισσότερες χώρες σήμερα είναι αντι-ισραηλινή, λόγω της μεταχείρισης των Παλαιστινίων, ενώ οι πολιτικοί συνεχίζουν να στηρίζουν το Ισραήλ. Για αυτό το χάσμα, ο Κιν αναφέρεται στην υπόθεση Epstein και σε πιθανό εκβιαστικό υλικό που μπορεί να κατέχει η ισραηλινή υπηρεσία πληροφοριών εναντίον πολιτικών ηγετών.
Χερσαίες δυνάμεις και η αποστολή στο Ιράν
Ερωτηθείς αν ο Τραμπ θα στείλει χερσαίες δυνάμεις, ο Κιν απάντησε ότι θεωρεί πιθανότητα άνω του 50%. Χαρακτήρισε μια τέτοια αποστολή αυτοκτονική. Η μόνη δυνατή περιοχή εισόδου είναι στα σύνορα με το Πακιστάν, για 2.000-10.000 στρατιώτες, απέναντι σε 31 αυτόνομες μεραρχίες με υπόγεια οπλοστάσια.
«Η Αμερική δεν έχει κερδίσει πόλεμο από τον Β΄ Παγκόσμιο — και ακόμη και εκείνον τον κέρδισαν περισσότερο οι Ρώσοι. Αυτή είναι μια ακόμα αμερικανική αποτυχία, σε κλίμακα πολύ μεγαλύτερη από το Αφγανιστάν ή το Βιετνάμ», σχολιάζει.
Η φούσκα της τεχνητής νοημοσύνης
Παράλληλα, ο Κιν εκφράζει ανησυχία για μια επερχόμενη οικονομική κρίση σχετική με την τεχνητή νοημοσύνη. Οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες — Meta, Amazon, Microsoft, Alphabet, Oracle — βρίσκονται σε τροχιά δαπανών 720 δισεκατομμυρίων δολαρίων για υποδομές AI μόνο το 2026, ενώ τα έσοδά τους είναι λιγότερα από το 20% αυτού του ποσού. Η αναλογία 5 προς 1 μεταξύ δαπανών και εσόδων είναι ιστορικά μη βιώσιμη.
Ο Κιν παραλληλίζει την κατάσταση με τις φούσκες των σιδηροδρόμων τον 19ο αιώνα και τις τηλεπικοινωνίες στις αρχές του 2000. Τα στοιχεία τον δικαιώνουν: το ποσοστό αποτυχίας startups AI έφτασε το 90% το 2026. Εκτιμά ότι ο κόσμος βρίσκεται εντός 24 μηνών από σοβαρή οικονομική συρρίκνωση. Προειδοποιεί ότι η AI μπορεί να εξαλείψει ως και το 50% των θέσεων εργασίας και θεωρεί αναγκαίο ένα καθολικό βασικό εισόδημα (UBI).
Ανισότητα, ιστορία και η εύθραυστη κανονικότητα
Ο Κιν τοποθετεί τη σημερινή κρίση σε ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο. Η ανισότητα οδηγεί τους λαούς στην εκλογή δημαγωγών, οι δημαγωγοί οδηγούν σε πόλεμο, και ο πόλεμος φέρνει εστίαση στην ισότητα. Ο κύκλος επαναλαμβάνεται. Η Μεγάλη Ύφεση οδήγησε στον Χίτλερ — και αντίθετα από τη δημοφιλή αντίληψη, ο Χίτλερ ανέβηκε στην εξουσία με αποπληθωρισμό μείον 10% και ανεργία 25%, όχι με υπερπληθωρισμό. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος οδήγησε στη χρυσή εποχή του καπιταλισμού, στις δεκαετίες 1950-1960. Σήμερα, μετά 80 χρόνια, η ανισότητα επέστρεψε.
Για το πολιτικό σύστημα, ο Κιν κρίνει τον σημερινό καπιταλισμό ως υπερβολικά ανταγωνιστικό, χωρίς αρκετή συνεργασία. Αναφέρεται θετικά στο κινεζικό μοντέλο ως πιο κοντά σε ισορροπία μεταξύ ατομικού κέρδους και κοινωνικής συνοχής, αναγνωρίζοντας τις αδυναμίες του. Δεν ζητά κομμουνισμό αλλά ένα σύστημα που σέβεται ανταγωνισμό και συνεργασία.
«Σταματήστε να εκλέγετε ανόητους. Η εκλογή του Τραμπ ήταν ένα τεράστιο λάθος. Πρέπει να επιστρέψουμε σε μια ανθρωποκεντρική και φυσικά ρεαλιστική αντίληψη για τη διαχείριση της οικονομίας και της βιόσφαιρας», καταλήγει ο Στιβ Κιν.
Η συνέντευξη του Στιβ Κιν αφήνει ένα μήνυμα που ξεπερνά τα γεωπολιτικά παιχνίδια και τις χρηματιστηριακές διακυμάνσεις: ο σύγχρονος πολιτισμός στηρίζεται σε ένα δίκτυο αλληλεξαρτήσεων τόσο στενό, που ένας πόλεμος σε μια χώρα μπορεί να κόψει τα τρόφιμα, τα μικροτσίπ και την ενέργεια σε ολόκληρο τον πλανήτη. Η ευθραυστότητα αυτή δεν είναι νέα — αλλά για πρώτη φορά γίνεται ορατή σε τέτοια κλίμακα. Και ίσως αυτό είναι η πιο σημαντική πληροφορία: δεν χρειάζεται πυρηνικός πόλεμος για να καταρρεύσει ο κόσμος. Αρκεί ένα πέρασμα 21 χιλιομέτρων να κλείσει.
