Αν και ο θεμέλιος λίθος τοποθετήθηκε στις 21 Μαΐου 1991, κατά την 50ή επέτειο της Μάχης της Κρήτης, το μνημείο βρίσκεται ακόμα στα μπετά.
Φέτος συμπληρώθηκαν 85 χρόνια από τη Μάχη της Κρήτης. Κι όμως, παρά τους εορτασμούς και τις εκδηλώσεις τιμής για όσους αντιστάθηκαν και έδωσαν τη ζωή τους στον αγώνα ενάντια στους ναζί, στο νησί δεν υπάρχει κάποιος χώρος που να αποτελεί σημείο αναφοράς για τη θυσία τους.
Η συζήτηση για τη δημιουργία μνημειακού συγκροτήματος για τη Μάχη της Κρήτης δεν είναι καινούργια. Αποτελούσε χρόνιο αίτημα των αρχών και των φορέων του τόπου, αλλά και των βετεράνων του πολέμου.
Σήμερα όμως, εκεί που θα έπρεπε να ορθώνεται το μνημειακό συγκρότημα, υπάρχει μόνο μια μουτζουρωμένη πινακίδα, κρυμμένη πίσω από ψηλά χόρτα, που ενημερώνει ότι στο σημείο θα κατασκευαστεί το συγκρότημα με προϋπολογισμό 1.355.000 ευρώ. Δίπλα της, ένας σκελετός κτίσματος, σκουπίδια κάθε λογής και σπασμένες τιμητικές πλάκες.
Ενάντια σε αυτή την εικόνα, κάποιοι ακόμη αγωνίζονται: βετεράνοι και επιζώντες που δίνουν μια τελευταία μάχη — μια μάχη ενάντια στη Λήθη.
Μεταξύ αυτών, ο 95χρονος πλέον αντιναύαρχος ε.α. Κωνσταντίνος Μανιουδάκης, εμπνευστής του μνημειακού συγκροτήματος, και η 95χρονη Ιωάννα Κανταράκη, επιζώσα του Ολοκαυτώματος της Καντάνου.
Την ιδέα για τη δημιουργία ενός μνημειακού συγκροτήματος για τη Μάχη της Κρήτης τη συνέλαβε ο κ. Μανιουδάκης. Υπηρετώντας στις Βρυξέλλες πριν από περίπου 50 χρόνια, είχε την ευκαιρία να επισκεφθεί ένα αντίστοιχο μνημείο και μουσείο, αφιερωμένο στη Μάχη του Βατερλό.
Έτσι ξεκίνησε ένας αγώνας — μαζί με αρχές, φορείς του τόπου και βετεράνους του πολέμου από την Κρήτη, την Αγγλία, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία — για τη δημιουργία του μνημειακού συγκροτήματος για τη Μάχη της Κρήτης.
Σήμερα, στα 95 του χρόνια, θυμάται ότι αρχικά το μνημείο επρόκειτο να φιλοξενηθεί σε χώρο στο αεροδρόμιο του Μάλεμε.
«Η έκταση εκεί ανήκε στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, οπότε δεν θα είχαμε έξοδα για την αγορά της γης. Σκοπός μας ήταν να φτιάξουμε έναν τεχνητό λόφο στα πρότυπα του Βατερλό και να στήσουμε πάνω του το μνημείο».
Ο αρχικός σχεδιασμός δεν προχώρησε: ο τότε νομάρχης είχε δεχτεί απειλές από τους κατοίκους του Γαλατά ότι «αν το μνημείο δεν γίνει στην περιοχή τους, θα κατέβουν σε διαδηλώσεις την ημέρα των εγκαινίων».
Τελικά, το αίτημα των κατοίκων έγινε δεκτό, η κατασκευή αναβλήθηκε και ο νέος χώρος βρέθηκε στον Γαλατά.
Ο θεμέλιος λίθος τοποθετήθηκε στις 21 Μαΐου 1991, κατά την 50ή επέτειο της Μάχης της Κρήτης, από τον πατέρα του σημερινού πρωθυπουργού, Κωνσταντίνο Μητσοτάκη. Το έργο είχε συνολικό προϋπολογισμό γύρω στα 5.000.000 ευρώ.
Στην τελετή παρευρέθηκαν ο τότε Καγκελάριος της Γερμανίας Χέλμουτ Κολ, ο Δούκας του Κεντ, επίσημοι από τη Μεγάλη Βρετανία, την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία και την Ελλάδα, βετεράνοι και πλήθος κόσμου.
Τη μελέτη είχε αναλάβει το γραφείο του γνωστού αρχιτέκτονα Αλέξανδρου Τομπάζη. Υπεύθυνη για το έργο ορίστηκε η Νομαρχία Χανίων, με φορέα υλοποίησης τον ΟΑΔΥΚ. Μάλιστα, για τον σκοπό αυτό συστάθηκε Ειδική Επιτροπή, ορισμένη απευθείας από το Πρωθυπουργικό Γραφείο, με τη συμμετοχή τοπικών αρχόντων και προσωπικοτήτων των Χανίων.
Σύμφωνα με τον τότε σχεδιασμό —και κατά τα πρότυπα παρόμοιων συγκροτημάτων σε άλλες χώρες— στο μνημειακό συγκρότημα στον Γαλατά θα λειτουργούσαν δύο μεγάλες αίθουσες και συνεδριακό κέντρο χωρητικότητας 150 συνέδρων, ενώ θα υπήρχαν καφετέρια, γραφεία Γραμματείας και Διεύθυνσης, ειδικά εργαστήρια για τη συντήρηση των εκθεμάτων και αποθηκευτικοί χώροι. Προβλεπόταν, επίσης, υπαίθριος εκθεσιακός χώρος για εκθέματα μεγάλου μεγέθους, όπως αεροπλάνα και οπλοπολυβόλα.
Η πρώτη χρηματοδότηση δόθηκε αρκετά χρόνια μετά την πρώτη αναγγελία: το 2004, εν μέσω προεκλογικής περιόδου, ο τότε Υφυπουργός Οικονομίας κ. Πάχτας έδωσε στον Νομάρχη Χανίων κ. Γιώργο Κατσανεβάκη το ποσό των 1.760.000 ευρώ.
Αφού διατέθηκαν κάποια χρήματα για την οικοδομική άδεια και για μια πρώτη διαμόρφωση του χώρου, ώστε να φιλοξενηθούν επετειακές εκδηλώσεις, το υπόλοιπο ποσό —1.355.000 ευρώ— πήγε στην κατασκευή του σκελετού του κτιρίου. Ο σκελετός ολοκληρώθηκε· με την ολοκλήρωσή του, όμως, σταμάτησε και η χρηματοδότηση.
Σήμερα, καθώς το μνημείο έχει εγκαταλειφθεί, οι Κρητικοί δεν διαδηλώνουν για τη μη ολοκλήρωσή του. Οι βετεράνοι και οι επιζώντες της περιόδου όλο και λιγοστεύουν. Οι πολιτικοί σιωπούν.
Σε λίγο, θα σβήσει και η μνήμη των τελευταίων επιζώντων.
Πολλοί πια δεν θυμούνται καν πού βρίσκεται το σημείο όπου θα γινόταν η ανέγερση.
«Σιγά-σιγά θα φύγουν και οι τελευταίοι άνθρωποι που έχουν ζωντανές μνήμες από εκείνη την εποχή. Τι άλλο παραπάνω να πούμε; Είναι ντροπή», μου λέει ο κ. Μανιουδάκης. «Από τη μία δεν θέλω να κατηγορώ τη χώρα μου στους Βρετανούς, στους Αυστραλούς και στους συμμάχους, αλλά από την άλλη, δεν μπορείς και να σιωπάς».
Ακόμη και το μνημείο όπου γίνονταν τελετές μέχρι το 2010 βρίσκεται σε εγκατάλειψη: χορταριασμένο, με τις πλάκες του σπασμένες.
Ο κ. Μανιουδάκης υπενθυμίζει ότι «είχαν τοποθετηθεί τιμητικές επιγραφές από τους συμμάχους κατά τη θεμελίωση για τα παλικάρια τους —αυτά τα παλικάρια που ήρθαν από τις μακρινές τους πατρίδες για να δώσουν τη ζωή τους για τη δική μας λευτεριά… Κάθε κοινότητα που είχε παίξει ρόλο στη Μάχη της Κρήτης θα είχε τη δική της μνημειακή αναφορά. Τώρα, τα βανδάλισαν όλα».
«Εδώ επρόκειτο να στηθεί κι ένα έργο του περίφημου γλύπτη Γιώργου Ζογγολόπουλου. Δυστυχώς, κι ο γλύπτης έφυγε από τη ζωή αναμένοντας την εκτέλεση του έργου του».
Το κτίριο θα έπρεπε να στεγάζει ένα κέντρο απ’ όπου οι πολίτες του νησιού, μαθητές από όλη τη χώρα και επισκέπτες από ξένους τόπους θα μάθαιναν την ιστορία και θα τιμούσαν τη μνήμη εκείνων που πολέμησαν και έδωσαν το αίμα τους στους αγώνες ενάντια στους ναζί. Ένα μνημείο που θα ένωνε τους λαούς μέσα από τη μνήμη.
Σήμερα όμως, στην κατάσταση που βρίσκεται, μοιάζει να υπάρχει μόνο για να σηματοδοτεί την επικράτηση της Λήθης.
«Γι’ αυτούς που έδωσαν τις ζωές τους στη Μάχη της Κρήτης», έγραφε η σπασμένη πλάκα που κειτόταν θρυμματισμένη στο έδαφος, στον χώρο του μνημείου. Τώρα, ακόμη και τα κομμάτια της έχουν εξαφανιστεί.
Η Ιωάννα Κανταράκη είναι από τους ελάχιστους εν ζωή επιζώντες της φρίκης της ναζιστικής περιόδου στην Κρήτη. Γεννήθηκε στις 26 Ιουνίου 1931 και έζησε ως παιδί το Ολοκαύτωμα της Καντάνου: την ισοπέδωση του χωριού της και την εκτέλεση όλων των κατοίκων του. Οι ναζί τοποθέτησαν τότε πινακίδα που έγραφε «Εδώ υπήρχε η Κάντανος». Σήμερα, η κ. Κανταράκη επισκέφθηκε μαζί μου το εγκαταλελειμμένο μνημειακό συγκρότημα της Μάχης της Κρήτης.
«Δεν επαιτούμε, απαιτούμε να μην σβήσει η μνήμη όσων φρικτών συνέβησαν», μου είπε εμφανώς συγκινημένη, καθώς παρατηρούσε μαζί μου τα ερείπια του χώρου.
Κοντοσταθήκαμε στο τραυματισμένο μνημείο. Η κ. Κανταράκη ρίχνει μία ματιά στην άσχημη εικόνα του, και συνεχίζει:
«Τώρα βρισκόμαστε εδώ, σε έναν χώρο που θα έπρεπε να τιμά την ιστορία και τους ανθρώπους αυτούς που θυσιάστηκαν και έδωσαν τις ζωές τους για να είμαστε εμείς ελεύθεροι σήμερα.
Αυτό που συμβαίνει εδώ είναι λυπηρό· είναι ντροπή και αίσχος για την Κρήτη! Είναι ντροπή γι’ αυτούς που οι Γερμανοί σκοτώσανε, τους ανήμπορους, τις γυναίκες, τις έγκυες γυναίκες, για τα μικρά παιδιά, για τους αθώους ανθρώπους, για όσους αντισταθήκανε…
Δεν έχεις τόπο να προσευχηθείς, να δείξεις την αγάπη σου και τη συμπόνια σου. Και να διδάξεις στις επόμενες γενιές για να μη ξαναζήσουμε τέτοια φρίκη!
Τόσο γρήγορα ξεχάσανε; Οι μνήμες σβηστήκανε τελείως; Τα βιβλία γράφουν ό,τι θέλουν, και οι Γερμανοί γράφουν ό,τι θέλουν.
Εμείς θέλουμε να γίνει ένα σωστό μνημείο, να γραφτούν τα ονόματα όλων όσων χάθηκαν και να γίνει εδώ, εδώ στον τόπο του!
Εδώ έπεσαν οι πρώτοι αλεξιπτωτιστές. Εδώ έγιναν οι σκληρότερες μάχες και οι ντόπιοι, μπέτη με μπέτη (στήθος με στήθος), με μαγκούρες, με δρεπάνια και με σκεπάρνια, μαζί με τους συμμάχους μας, εξολόθρευσαν τα καλύτερα παλικάρια του Χίτλερ.
Έπεσαν Έλληνες, έπεσαν σύμμαχοι, έπεσαν ντόπιοι, παιδιά, γυναίκες και γέροι. Όλοι ήταν στη μάχη. Ο Γαλατάς ήταν η πρώτη μέρα, η περιοχή που δέχθηκε το πρώτο μεγάλο πλήγμα. Εδώ πρέπει να γίνει».
Πιο πρόσφατα, τον Μάιο του 2021, το θέμα επανήλθε στη δημοσιότητα, με αφορμή ανακοίνωση του Αντιπεριφερειάρχη κ. Παπαδεράκη, ο οποίος είχε την ευαισθησία και μίλησε για την αναγκαιότητα να ολοκληρωθεί το Μνημειακό Συγκρότημα της Μάχης της Κρήτης.
Είχα θέσει το ζήτημα στον Περιφερειάρχη Κρήτης κ. Αρναουτάκη και στον Αντιπεριφερειάρχη Χανίων κ. Καλογερή. Ο κ. Αρναουτάκης φάνηκε να αγνοεί το ζήτημα, παρότι αυτό έχει συζητηθεί και στο Περιφερειακό Συμβούλιο Κρήτης, μετά από παρέμβαση της παράταξης «Λαϊκή Συσπείρωση Κρήτης».
Ο κ. Καλογερής ήταν πιο ενημερωμένος.
Είχε δηλώσει σχετικά:
«Το έχουμε στο μυαλό μας. Θα αναμορφώσουμε λίγο τη μελέτη γιατί είναι πολύ μεγαλεπίβολη αυτή, είναι φαραωνικού τύπου. Έχουμε σκοπό να προχωρήσουμε. Είναι αμαρτία! Ήδη υπάρχει μία αρχιτεκτόνισσα που το βλέπει».
Πέντε χρόνια πέρασαν από τότε, και το μνημειακό συγκρότημα της Μάχης της Κρήτης παραμένει εγκαταλελειμμένο. Δεν φτιάχνονται ούτε καν οι πλάκες των συμμάχων στο σχετικό μνημείο, επειδή η μελέτη είναι «φαραωνικού τύπου»; Ποιο είναι το κόστος για να αποδοθεί ο ελάχιστος φόρος τιμής στους νεκρούς συμμάχους μας;
Τον Μάιο του 2008, ο τότε Υπουργός Εσωτερικών και μετέπειτα Πρόεδρος της Δημοκρατίας κ. Προκόπης Παυλόπουλος είχε διαφορετική άποψη. Σημείωνε για το Μνημειακό Συγκρότημα της Μάχης της Κρήτης και την υποχρέωση της Πολιτείας:
«…Η πολιτεία θα ολοκληρώσει σε ελάχιστο χρόνο το έργο που θα στοιχίσει πάνω από 5 εκ. ευρώ. Αλλά και αυτά είναι λίγα μπροστά σε αυτά που συμβολίζει…»
Άραγε, είναι λίγα τα 5 εκατομμύρια ευρώ για τη θυσία των προγόνων μας, όπως έλεγε ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας; Ή αποτελούν άσκοπη σπατάλη σε αχρείαστα, «φαραωνικού τύπου» έργα, όπως έλεγε ο κ. Καλογερής;
Ο Αριστομένης Συγγελάκης, Γραμματέας του Εθνικού Συμβουλίου Διεκδίκησης των Οφειλών της Γερμανίας προς την Ελλάδα, θεωρεί ότι «η εγκατάλειψη του υπό κατασκευή μνημειακού συγκροτήματος της Μάχης της Κρήτης δίνει το μήνυμα ότι η Ελληνική Δημοκρατία δεν αντιλαμβάνεται τη σημασία της Μάχης της Κρήτης και δεν τιμά εμπράκτως την Αντίσταση και τη θυσία των Ελλήνων και των Συμμάχων που πολέμησαν εναντίον του Άξονα, δίνοντας χώρο στην αναθεώρηση και αντιδραστική επανασυγγραφή της Ιστορίας.
«Το έργο αυτό, το οποίο εξήγγειλε και δεσμεύθηκε ο πρώην Πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, όπως και αξιωματούχοι των επόμενων κυβερνήσεων, πρέπει να ολοκληρωθεί το συντομότερο δυνατό! Αυτό είναι το ιστορικό μας χρέος απέναντι στη Μάχη της Κρήτης».
Ο κ. Μανιουδάκης υπενθυμίζει ότι το έργο θα μπορούσε να είναι ήδη ολοκληρωμένο, αν η στάση της κυβέρνησης Κωνσταντίνου Μητσοτάκη ήταν διαφορετική:
«Εμείς είχαμε κανονίσει τότε, κατά τη διαπραγμάτευση, το έργο να γίνει με κοινή χρηματοδότηση και από τους συμμάχους, καθώς έχει ξεκάθαρα διασυμμαχικό χαρακτήρα. Είναι το μοναδικό με τέτοιο στάτους. Αλλά για λόγους ευθιξίας η τότε κυβέρνηση, αποφάσισε εγωιστικά ‘θα το κάνουμε μόνοι μας’. Και να τώρα πού βρεθήκαμε…»
Μείναμε χωρίς χώρο για να τιμούμε τους νεκρούς.
Μένουμε χωρίς μνήμη.
