Ταξιδέψαμε στον Άγιο Νικόλαο Κρήτης γα να δούμε το Chronotopia, το έργο που απέσπασε το Βραβείο Τέχνης 2026 του Ιδρύματος Γ. & Α. Μαμιδάκη.
Ο Άγιος Νικόλαος της Κρήτης είναι ένας σπάνιος τόπος. Το φως που μοιάζει να γεννιέται μέσα από τη θάλασσα, τα διάφανα νερά που αλλάζουν αποχρώσεις κάθε ώρα της ημέρας και ο ανοιχτός ορίζοντας της Μεσογείου δημιουργούν ένα σκηνικό που δύσκολα περιγράφεται με λέξεις.
Ταξιδέψαμε στον Άγιο Νικόλαο για να βρεθούμε στο Ίδρυμα Γεωργίου & Αριστέας Μαμιδάκη και να δούμε από κοντά το έργο που απέσπασε το Βραβείο Τέχνης 2026: τη Chronotopia των Καναδών καλλιτεχνών Caitlind R.C. Brown και Wayne Garrett. Και αυτό που συναντήσαμε ξεπέρασε κατά πολύ την εικόνα μιας ακόμη υπαίθριας καλλιτεχνικής εγκατάστασης.
Chronotopia: Ένα έργο ανάμεσα στον ουρανό και τη θάλασσα
Το έργο Chronotopia βρίσκεται σε έναν βραχώδη λόφο σε ένα σημείο που μοιάζει να αιωρείται πάνω από το Αιγαίο. Από εκεί η θέα ανοίγει ανεμπόδιστα προς τη θάλασσα και τον ορίζοντα.
Από μακριά, το έργο μοιάζει με ασημένιο αραχνοΰφαντο. Η μεταλλική του δομή χάνεται μέσα στο φως και η διαφάνεια των χιλιάδων γυάλινων φακών του προσδίδει μια απόκοσμη παρουσία.
Δεν είναι ακριβώς γλυπτό, ούτε κάτι αρχιτεκτονικό, είναι κάτι ενδιάμεσο. Κάτι που σε προκαλεί να το πλησιάσεις και όταν το κάνεις, αρχίζει η πραγματική εμπειρία.
Οι χιλιάδες φακοί αποκαλύπτονται σταδιακά. Μικροί, διαφορετικοί μεταξύ τους, τοποθετημένοι σε δύο μεγάλες τοξωτές επιφάνειες που μοιάζουν με φωτεινά πανιά. Η περιέργεια μετατρέπεται σε παιχνίδι. Αναζητάς τι ακριβώς βλέπεις, παρατηρείς το τοπίο να αλλάζει μορφή. Κάθε φακός δημιουργεί μια νέα εικόνα και αφηγείται μια διαφορετική εκδοχή του ίδιου κόσμου.
Μέσα στην εγκατάσταση ο χρόνος μοιάζει να επιβραδύνεται. Η ευθεία μπλε γραμμή του μεσογειακού ορίζοντα, που από μακριά μοιάζει απόλυτα σταθερή, διασπάται μέσα από τους φακούς. Τεμαχίζεται, συρρικνώνεται, μεγεθύνεται, παραμορφώνεται. Η πραγματικότητα παύει να είναι μία και γίνεται πολλαπλή.
«Δεν θέλαμε απλώς να φτιάξουμε ένα γλυπτό»
Το πρωί των εγκαινίων συναντήσαμε τους δύο δημιουργούς κάτω από τον κρητικό ήλιο, λίγα μόλις μέτρα από τη θάλασσα που αποτέλεσε την αφετηρία της έμπνευσής τους.
Η Caitlind R.C. Brown και ο Wayne Garrett είναι δύο εξαιρετικά πρόσχαροι και ζεστοί άνθρωποι. Όσο έκατσα στην Κρήτη, τους έβλεπα διαρκώς στην εγκατάστασή τους. Διόρθωναν, φωτογράφιζαν, ήθελαν να έχουν τα πάντα υπό έλεγχο. Οι δυο τους δεν αντιμετωπίζουν την τέχνη ως ένα αντικείμενο προς παρατήρηση, αντιθέτως, δημιουργούν έργα που ενεργοποιούνται μόνο όταν ο άνθρωπος αποφασίσει να συμμετάσχει σε αυτά.
«Από μακριά το έργο φαίνεται ενσωματωμένο στο περιβάλλον, αλλά όταν πλησιάζεις, ανακαλύπτεις χιλιάδες μικρούς κόσμους, μια αμέτρητη σειρά προοπτικών. Είναι σχεδόν μια μορφή διαλογισμού — μπορείς να περάσεις ώρες κοιτάζοντας μέσα από τους φακούς».
Και πράγματι, όσο περισσότερο παραμένεις μέσα στη Chronotopia, τόσο περισσότερο σε απορροφά. Τα αντικείμενα μοιάζουν παράξενα και ταυτόχρονα οικεία, ο ορίζοντας μεταμορφώνεται. Οι άνθρωποι γύρω σου γίνονται θραύσματα εικόνων και το τοπίο αποκτά μια νέα, σχεδόν ποιητική διάσταση.
Καθώς ο αέρας κινεί ανεπαίσθητα τους φακούς και το φως μεταμορφώνει διαρκώς το τοπίο, ο επισκέπτης γίνεται κομμάτι μιας συνεχώς μεταβαλλόμενης εικόνας. Το σώμα του, η σκιά του, ακόμη και η παρουσία του ενσωματώνονται στη σύνθεση.
«Από απόσταση το έργο φαίνεται σαν γλυπτό και εξάπτει την περιέργεια. Όμως όταν κάποιος εισέρχεται και κάθεται μέσα του, πρόκειται για μια πολύ προσωπική πρόσκληση. Ο επισκέπτης καλείται να επιβραδύνει, να στοχαστεί και να νιώσει μέρος του έργου όσο το δυνατόν πιο έντονα», μας είπαν.
Chronotopia: Βλέποντας μέσα από τα μάτια των άλλων
Η εγκατάσταση αποτελείται από περίπου 1.500 φακούς οράσεως, ανάμεσά τους και προοδευτικούς ή bifocal φακούς. Δεν πρόκειται για τυχαία επιλογή. Οι φακοί προέρχονται από το Canadian Lions Eyeglass Recycling Centre και είχαν κριθεί ακατάλληλοι για επαναχρησιμοποίηση, πριν αποκτήσουν μια δεύτερη ζωή μέσα από την τέχνη.
Για τους δημιουργούς, κάθε φακός αντιπροσωπεύει μια διαφορετική ανθρώπινη ματιά.
«Αυτή η επιλογή επιτρέπει στον θεατή να δει τον κόσμο όπως τον βλέπουν οι άλλοι και να βιώσει μια συλλογική αλλά και προσωπική εμπειρία», μας είπαν.
Η Chronotopia λειτουργεί έτσι ως μια άσκηση αντίληψης. Μας υπενθυμίζει ότι δεν βλέπουμε ποτέ τον κόσμο άμεσα, αλλά πάντα μέσα από φίλτρα: τις εμπειρίες μας, τις μνήμες μας, τις προσδοκίες μας, τη θέση μας στον χώρο και στον χρόνο
Από τον Καναδά στην Κρήτη
Η Caitlind Brown και ο Wayne Garrett προέρχονται από το Κάλγκαρι του Καναδά, μια πόλη που περιβάλλεται από τα Καναδικά Βραχώδη Όρη. Εκεί διαμορφώθηκε η βαθιά σχέση τους με τη φύση και το τοπίο, στοιχεία που βρίσκονται στον πυρήνα της καλλιτεχνικής τους πρακτικής.
Εδώ και δεκαπέντε χρόνια εργάζονται ως καλλιτεχνικό δίδυμο. Η Caitlind προέρχεται από τον χώρο των εικαστικών τεχνών, ενώ ο Wayne διαθέτει υπόβαθρο στη μηχανική και τη μουσική. Αυτή η συνύπαρξη τεχνολογίας, αισθητικής και αφηγηματικής σκέψης χαρακτηρίζει όλα τα έργα τους.
Όταν πρωτοείδαν την προκήρυξη του Βραβείου Τέχνης του Ιδρύματος Μαμιδάκη, δεν εντυπωσιάστηκαν τόσο από το ίδιο το βραβείο, όσο από τον τόπο.
«Η πρώτη μας εντύπωση ήταν ο χώρος και η σχέση του με τη Μεσόγειο. Ζούμε στο εσωτερικό του Καναδά και δεν έχουμε επαφή με τόσο μεγάλα υδάτινα σώματα. Η Μεσόγειος, με την ιστορία, τη μυθολογία και την πολυπλοκότητά της, αποτέλεσε έμπνευση», μας εξήγησαν.
Εντυπωσιακό είναι πως η Κρήτη υπήρχε ήδη στη φαντασία τους πολύ πριν ταξιδέψουν στο νησί. Όπως μας εξήγησαν, η ιδέα για τη Chronotopia γεννήθηκε από τον ίδιο τον τόπο.
Η ελληνική μυθολογία, αλλά και η αίσθηση διαχρονικότητας που αποπνέει το κρητικό τοπίο, έγιναν οι αφετηρίες ενός έργου που εξερευνά τη σχέση χρόνου και χώρου — εξ ου και ο τίτλος Chronotopia, από τις ελληνικές λέξεις «χρόνος» και «τόπος».
Ωστόσο, όπως επισημαίνουν, η πρόκληση ήταν να μη μείνουν εγκλωβισμένοι σε έναν μυθολογικό ή εξιδανικευμένο τόπο. «Όταν προσεγγίζεις τη μυθολογία, πρέπει να προσαρμόζεις τον φακό σου στο σήμερα. Η πραγματικότητα που υπάρχει εδώ είναι πολύ πιο σύνθετη και ενδιαφέρουσα».
Πριν ακόμη σχεδιάσουν την πρώτη γραμμή, αφιέρωσαν χρόνο παρατηρώντας το τοπίο, μελετώντας την ιστορία του και κατανοώντας τη σχέση των ανθρώπων με αυτό. «Συνήθως εργαζόμαστε με τρόπο που ανταποκρίνεται στον χώρο. Σκεφτόμαστε τη θέα, τα φυσικά στοιχεία, αλλά και την κοινωνική και ιστορική διάσταση ενός τόπου. Το στοιχείο του χρόνου μάς απασχόλησε ιδιαίτερα εδώ, καθώς η ιστορία της Μεσογείου δημιουργεί μια αίσθηση διαχρονικότητας που μας τράβηξε από την πρώτη στιγμή».
Η σχέση των δύο καλλιτεχνών αποτελεί από μόνη της μια ενδιαφέρουσα ιστορία
Γνωρίστηκαν πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια σε ένα ιδιόρρυθμο καλλιτεχνικό περιβάλλον στον Καναδά.
Όπως θυμούνται, ζούσαν σε ένα σπίτι γεμάτο καλλιτέχνες, όπου το χάος και η δημιουργικότητα συνυπήρχαν καθημερινά.
«Στο σαλόνι υπήρχε γκαλερί, στην αυλή κάποιος είχε φέρει φορτηγό με άμμο για να δημιουργήσει παραλία, ενώ άλλοι κατασκεύαζαν αναπαραστάσεις χαρακωμάτων του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου χρησιμοποιώντας μπαλόνια νερού. Ήταν ένα άγριο αλλά εξαιρετικά δημιουργικό περιβάλλον».
Από εκεί ξεκίνησε μια συνεργασία που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.«Η σπόρος μιας ιδέας ξεκινά συνήθως από τον έναν από εμάς. Συζητάμε, διαφωνούμε, αναπτύσσουμε τη σκέψη και προσπαθούμε να καταλάβουμε αν αξίζει να καλλιεργηθεί. Είναι μια διαδικασία που απαιτεί πολλή εμπιστοσύνη», λένε.
Και προσθέτουν: «Το όλο είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών του».
Chronotopia: Οι 1.500 φακοί και οι 1.500 διαφορετικές πραγματικότητες
Ένα από τα πιο συναρπαστικά στοιχεία του έργου είναι οι περίπου 1.500 φακοί που το αποτελούν.
Οι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν αυτό το υλικό εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία. Η πρώτη μεγάλη εφαρμογή του έγινε στο Μουσείο Pera της Κωνσταντινούπολης.
«Οι συνταγές των ματιών είναι διαφορετικές για κάθε άνθρωπο. Κάθε φακός παραμορφώνει την εικόνα με διαφορετικό τρόπο. Αυτό μας ενδιέφερε γιατί δείχνει ότι ο κόσμος που μοιραζόμαστε είναι αποτέλεσμα πολλών διαφορετικών προοπτικών».
Για τους ίδιους, κάθε φακός λειτουργεί σαν μια μικροσκοπική φωτογραφία του τοπίου.
«Οι φακοί συλλέγουν τον ορίζοντα και τον φέρνουν μέσα στο έργο. Το έργο αλλάζει συνεχώς, ανάλογα με το φως, τον καιρό και την παρουσία των ανθρώπων».
Ένα Βραβείο που ανοίγει τον διάλογο με τον κόσμο
Το 2026 αποτελεί ορόσημο για το Βραβείο Τέχνης του Ιδρύματος Γεωργίου & Αριστέας Μαμιδάκη. Για πρώτη φορά ολόκληρο το βραβείο απονεμήθηκε σε καλλιτέχνες από το εξωτερικό, επιβεβαιώνοντας τον διεθνή προσανατολισμό του θεσμού.
Από το 2019, το βραβείο συνεχίζει το όραμα της Τζίνας Μαμιδάκη για τη δημιουργία ενός πλαισίου που προσφέρει σε σύγχρονους καλλιτέχνες χώρο, χρόνο και ελευθερία δημιουργίας. Τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει παγκόσμια απήχηση, με εκατοντάδες συμμετοχές από δεκάδες χώρες. Μόνο φέτος υποβλήθηκαν περισσότερες από 450 προτάσεις από 65 χώρες.
Τα έργα που επιλέγονται εντάσσονται μόνιμα στη συλλογή του Ιδρύματος, μια ιδιωτική συλλογή με δημόσιο χαρακτήρα, ανοιχτή στους επισκέπτες και στην τοπική κοινωνία.
Και μια προσωπική σκέψη
Φεύγοντας από τη Chronotopia, η αίσθηση που μένει δεν είναι μόνο αισθητική.
Σε μια εποχή όπου η ατομικότητα συχνά υπερισχύει της συλλογικότητας και ο φόβος για το διαφορετικό γίνεται ολοένα πιο έντονος, το έργο των Caitlind Brown και Wayne Garrett λειτουργεί σχεδόν ως υπενθύμιση.
Μας καλεί να σταθούμε για λίγο δίπλα ο ένας στον άλλο και να κοιτάξουμε το ίδιο τοπίο, ο καθένας μέσα από τη δική του οπτική, χωρίς να χάνεται η κοινή εμπειρία.
Ίσως τελικά η Chronotopia να μη μας ζητά να κατανοήσουμε διαφορετικά τον χρόνο ή τον χώρο, αλλά να αποδεχθούμε ότι υπάρχουν πολλές εκδοχές της πραγματικότητας και ότι η συνύπαρξη δεν απαιτεί ομοιομορφία.
Δεν μπορούν όλοι να πληρώσουν. Και το σεβόμαστε.
Αν βρίσκεσαι σε δύσκολη οικονομική κατάσταση, συνέχισε να μας διαβάζεις δωρεάν. Η ενημέρωση πρέπει να παραμένει προσβάσιμη για όλους.
Αν όμως μπορείς, στήριξέ μας σήμερα. Ορίστε δύο καλοί λόγοι για να το κάνεις:
- Η στήριξή σου ενισχύει άμεσα την ποιότητα και την ανεξαρτησία της δημοσιογραφίας μας.
- Κοστίζει λιγότερο από έναν καφέ και η διαδικασία διαρκεί λιγότερο από 1 λεπτό.
Επίλεξε σήμερα να γίνεις συνδρομητής ή δωρητής.
Σας ευχαριστούμε θερμά.
