Εδώ και μισό αιώνα, οι πετρελαϊκές μοναρχίες της Μέσης Ανατολής παρουσιάζουν τον εαυτό τους ως αξιόπιστους προμηθευτές φθηνού πετρελαίου. Ο τρίτος πόλεμος του Κόλπου, που βρίσκεται πλέον στην πέμπτη εβδομάδα του, έχει καταστρέψει αυτή την εικόνα, όπως υπογραμμίζει ο Economist σε εκτενές του αφιέρωμα.

Με το Στενό του Ορμούζ να είναι ουσιαστικά κλειστό, το 15% του παγκόσμιου πετρελαίου δεν μπορεί να φτάσει στους πελάτες του. Όλα τα κράτη του Κόλπου έχουν μειώσει δραστικά την παραγωγή τους και έχουν δει τα έσοδα από τις εξαγωγές να καταρρέουν.

Όλα εκτός από ένα. Καθώς τα δεξαμενόπλοιά του συνεχίζουν να πλέουν στο στενό , το Ιράν κερδίζει τώρα σχεδόν διπλάσια έσοδα από τις πωλήσεις πετρελαίου κάθε μέρα σε σχέση με πριν αρχίσουν να πέφτουν οι αμερικανικές και ισραηλινές βόμβες στις 28 Φεβρουαρίου. Μπορεί να δέχεται σφοδρά πλήγματα στο πεδίο της μάχης, αλλά το Ιράν κερδίζει τον ενεργειακό πόλεμο.

Είναι δύσκολο να υπολογιστεί πόσα βαρέλια εξάγει ο μεγαλύτερος παραβάτης κυρώσεων στον κόσμο. Τα δεξαμενόπλοιά του λειτουργούν πιο κρυφά από ποτέ, οι εμπορικοί πάροχοι δορυφορικών εικόνων έχουν αναστείλει τις ενημερώσεις τους για την περιοχή και η ηλεκτρονική παρεμβολές έχουν ρίξει «ομίχλη» στον Κόλπο.

Την ίδια ή μεγαλύτερη παραγωγή σε υψηλότερες τιμές

Ωστόσο, μια πηγή με γνώση της λογιστικής του πετρελαίου του Ιράν, η οποία μίλησε στο The Economist υπό τον όρο της ανωνυμίας, επιβεβαιώνει ότι η χώρα εξάγει επί του παρόντος 2,4-2,8 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και προϊόντων πετρελαίου την ημέρα (b/d), συμπεριλαμβανομένων 1,5-1,8 εκατομμυρίων b/d αργού. Αυτό είναι το ίδιο, αν όχι περισσότερο, από ό,τι κατά μέσο όρο πέρυσι. Επίσης, πωλεί σε πολύ υψηλότερες τιμές.

Επιπλέον, ο πετρελαϊκός μηχανισμός του Ιράν έχει προσαρμοστεί με τρόπους που τον καθιστούν πιο ανθεκτικό σε απεργίες και κυρώσεις. Το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων κατευθύνεται πλέον προς το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), την ελίτ μαχητική δύναμη της χώρας. Και η Κίνα διαδραματίζει ενεργό ρόλο στη διευκόλυνση της ροής των χρημάτων. Τα πολεμικά ταμεία του Ιράν είναι βαθιά θαμμένα στην Ασία, ασφαλή από τα όπλα του Ισραήλ.

Η πετρελαϊκή δραστηριότητα του Ιράν στηρίζεται σε τρεις πυλώνες: τους πωλητές, τη ναυτιλία και τις σκιώδεις τράπεζες. Ας ξεκινήσουμε με το εμπορικό δυναμικό. Όπως και στις περισσότερες χώρες πετρελαιοπαραγωγούς, οι εξαγωγές πετρελαίου του Ιράν διαχειρίζονται ονομαστικά από έναν κρατικό παραγωγό, την Εθνική Ιρανική Εταιρεία Πετρελαίου. Η πρακτική όμως είναι διαφορετική. Σε μια χώρα με έλλειψη σκληρού νομίσματος, το πετρέλαιο προσφέρει μια μορφή ρευστότητας.

Σε διάφορες κυβερνητικές ομάδες, από το υπουργείο Εξωτερικών μέχρι την αστυνομία, διανέμονται βαρέλια που μπορούν να πουλήσουν. Και ορισμένα θρησκευτικά ιδρύματα έχουν επίσης τις δικές τους ποσοστώσεις.

Οι Ιρανοί ολιγάρχες του πετρελαίου

Όλοι αυτοί οι φορείς ελέγχονται από περίπου 20 ιρανούς ολιγάρχες που χρησιμοποιούν τα δικά τους δίκτυα για να μετατρέπουν το πετρέλαιο σε μετρητά, σύμφωνα με διάφορες ιρανικές πηγές. Ορισμένες εξέχουσες προσωπικότητες, όπως ο Αλί Σαμκάνι, ο οποίος κάποτε ηγούνταν του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας του Ιράν, έχουν πλέον πεθάνει. Άλλοι επιζούν. Ο γιος του Σαμκάνι, Χοσεΐν, διευθύνει μια αυτοκρατορία εμπορίου και ναυτιλίας.

Η ομάδα που περιβάλλει τον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ —γιο και διάδοχο του αποθανόντος ανώτατου ηγέτη, ο οποίος σκοτώθηκε την πρώτη ημέρα του πολέμου— εμπλέκεται επίσης στην πετρελαϊκή βιομηχανία. Ορισμένοι έμποροι έχουν συγγενική σχέση με τον Γκολάμ-Χοσεΐν Μοχσένι-Ετζέι, έναν κορυφαίο ισλαμικό νομικό.

Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους έχουν δεσμούς με το IRGC. Η Έμμα Λι της Vortexa, μιας εταιρείας παρακολούθησης πλοίων, εκτιμά ότι η δύναμη αυτή, η οποία διαχειρίζεται τα δικά της πετρελαϊκά κοιτάσματα, βρίσκεται πίσω από το μεγαλύτερο μέρος της πρόσφατης αύξησης των εξαγωγών πετρελαίου.

Ο γιος και ο γαμπρός του Μοχσέν Ρεζάι, ενός πρώην αρχιστράτηγου του IRGC που έγινε στρατιωτικός σύμβουλος του νεότερου κ. Χαμενεΐ τον Μάρτιο, λέγεται ότι διακινούν μεγάλες ποσότητες πετρελαίου. Ο διεθνής βραχίονας του IRGC, η Δύναμη Quds, ελέγχει το 25% της παραγωγής αργού πετρελαίου του Ιράν. Αυτή η αποκεντρωμένη δομή είναι δύσκολο να διαλυθεί από τον αέρα.

Αντί να πλήξουν, δυνάμωσαν το Σώμα των Φρουρών

Κατά τη διάρκεια του πολέμου, το IRGC ενίσχυσε επίσης τον έλεγχό του στον τομέα της ναυτιλίας τον δεύτερο πυλώνα της πετρελαϊκής βιομηχανίας του Ιράν. Η δύναμη αυτή ελέγχει το στενό του Ορμούζ, καθώς και τις μεταφορές και τις επικοινωνίες σε μεγάλο μέρος του Κόλπου.

Εταιρείες που ονομαστικά είναι ιδιωτικές, αλλά ανήκουν στο IRGC ή συνδέονται με την Khatam al-Anbiya — τον επίσημο κλάδο των ενόπλων δυνάμεων — συντονίζουν το μεγαλύτερο μέρος της εφοδιαστικής αλυσίδας μεταφοράς φορτίων σε συνεργασία με την NIOC.

Σε αυτές περιλαμβάνονται η Sahand (βιομηχανική εταιρεία), η Sahara Thunder (εμπορική επιχείρηση), η Pasargad (χρηματοοικονομικός όμιλος), η Admiral (ναυτιλιακή εταιρεία του κ. Σαμκανί) και η Persian Gulf Petrochemical Company, η οποία διαχειρίζεται εγκαταστάσεις επεξεργασίας πετρελαίου. Όλες υπόκεινται σε αμερικανικές κυρώσεις για τη λειτουργία τους ως «εταιρείες – βιτρίνα».

Η αξία του πετρελαίου είναι πολλαπλάσια των πλοίων

Οι υπεύθυνοι εφοδιαστικής του Ιράν καταβάλλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για να προστατεύσουν τα δεξαμενόπλοια από κινδύνους, το φορτίο μπορεί να αξίζει 150-200 εκατομμύρια δολάρια, πέντε έως δέκα φορές την αξία των παλιών πλοίων που το μεταφέρουν.

Στο νησί Χαργκ, από όπου συνήθως αναχωρεί το 90% του ιρανικού αργού, τα πλοία στην ακραία «προβλήτα Τ» λειτουργούν πλέον σύμφωνα με διαδικασίες έκτακτης διαφυγής.

Σε περίπτωση επίθεσης, τα πλοία μπορούν να κόψουν τα αγκυροβόλια και να αποπλεύσουν χωρίς τη βοήθεια ρυμουλκού. Η προβλήτα Azarpad, η οποία εξυπηρετεί τα μεγαλύτερα δεξαμενόπλοια, έχει μειώσει τη χρήση των δύο θέσεων ελλιμενισμού της, για λόγους ασφαλείας. Τα δεξαμενόπλοια-μεταφορείς συνεχίζουν να εκτελούν δρομολόγια μεταξύ του Kharg, των γειτονικών νησιών και των πλοίων αποθήκευσης.

Οι ΗΠΑ έχουν βομβαρδίσει στρατιωτικές εγκαταστάσεις στο Kharg και έχουν απειλήσει να καταλάβουν το νησί. Ωστόσο, το IRGC φαίνεται να προετοιμάζεται για ένα τέτοιο σενάριο. Οι μικρότεροι τερματικοί σταθμοί Jask, Lavan και Sirri είναι σε λειτουργία και συγκεντρώνουν αποθέματα ρεκόρ.

Αν λειτουργήσουν στο μέγιστο των δυνατοτήτων τους, αυτοί και άλλοι σταθμοί θα μπορούσαν να διαχειριστούν το 25% των εξαγωγών που πραγματοποιεί σήμερα το Kharg, εκτιμά ο Richard Nephew, πρώην Αμερικανός πρεσβευτής στο Ιράν.

Πώς περνούν τα πλοία του Ορμούζ

Όλα τα στοιχεία των πλοίων, συμπεριλαμβανομένου του φορτίου, των ονομάτων των μελών του πληρώματος και των προορισμών, κοινοποιούνται στο IRGC μέσω μεσαζόντων κατά την αναχώρηση. Μόλις ελεγχθούν από τη ναυτική διοίκηση της δύναμης, σύμφωνα με πηγή, εκδίδεται ένας κωδικός πρόσβασης.

Καθώς τα πλοία πλησιάζουν το στενό, καλούνται να δώσουν τον κωδικό μέσω ασυρμάτου· αν εγκριθεί, ένα μικρό σκάφος του IRGC τα συνοδεύει κατά τη διέλευση. Συχνά δεν διασχίζουν το στενό από τη μέση, όπως συνήθιζαν, αλλά μέσω ενός στενού διαδρόμου που αγκαλιάζει την ακτή του Ιράν, όπου η δύναμη μπορεί να διενεργήσει περισσότερους ελέγχους.

Ορισμένα δεξαμενόπλοια καλούνται να καταβάλουν διόδια ύψους αρκετών εκατομμυρίων δολαρίων, σύμφωνα με το Lloyd’s List, ένα εξειδικευμένο περιοδικό ναυτιλίας. Οι πομποδέκτες τους ενεργοποιούνται για λίγο για να αποφευχθούν συγκρούσεις, πριν απενεργοποιηθούν ξανά καθώς τα δεξαμενόπλοια εισέρχονται στον Ινδικό Ωκεανό.

Παρά την απόφαση των ΗΠΑ την περασμένη εβδομάδα να άρουν τις κυρώσεις για την πώληση των σχεδόν ρεκόρ 150 εκατομμυρίων ιρανικών βαρελιών που βρίσκονται ήδη στη θάλασσα, τα ιρανικά δεξαμενόπλοια συνεχίζουν να χρησιμοποιούν κάθε διαθέσιμο τέχνασμα — κλέβοντας τα διαπιστευτήρια άλλων πλοίων, πλαστογραφώντας έγγραφα, παραποιώντας τις θέσεις τους — για να αποκρύψουν την προέλευση του φορτίου τους.

Η μεταφόρτωση του φορτίου

«Πιστεύουν ότι η άρση των κυρώσεων είναι παγίδα», λέει πηγή εξοικειωμένη με τον ναυτιλιακό κλάδο του Ιράν. Τα περισσότερα μεταφέρουν το φορτίο τους σε ανοιχτή θάλασσα, ανοιχτά της Μαλαισίας ή της Σιγκαπούρης, σε πλοία που φαίνονται νόμιμα για το τελικό σκέλος του ταξιδιού.

Ο τελικός προορισμός αυτής της διαδρομής είναι σχεδόν πάντα η Κίνα, η οποία απορροφά πάνω από το 90% του ιρανικού πετρελαίου. Οι αγοραστές είναι περίπου 100 μικρά διυλιστήρια τύπου «teapot» στο Σαντόνγκ, στο βόρειο τμήμα της χώρας. Θεωρητικά, αυτά είναι ανεξάρτητα από τους κρατικούς κολοσσούς της Κίνας, οι οποίοι φοβούνται να εκτεθούν στις αμερικανικές κυρώσεις. Η πραγματικότητα είναι πιο ασαφής. Ορισμένα «teapots» έχουν ως πελάτες μεγάλες κινεζικές εταιρείες πετρελαίου.

Η Shandong Shouguang Luqing Petrochemical, ένα «teapot» που έχει αγοράσει τουλάχιστον 500 εκατομμύρια δολάρια ιρανικού αργού τα τελευταία χρόνια, κατέχει μερίδια σε τρεις κοινοπραξίες με κρατικές επιχειρήσεις.

Το Ιρανικό ελαφρύ πετρέλαιο

Πριν από τον πόλεμο, τα «teapots» μπορούσαν να εξασφαλίσουν εκπτώσεις έναντι του Brent της τάξης των 18-24 δολαρίων ανά βαρέλι για το Iranian Light, την εμβληματική ποιότητα της χώρας. Τώρα που οι άλλες προμήθειες από τον Κόλπο έχουν στερέψει, η έκπτωση αυτή έχει συρρικνωθεί στα 7-12 δολάρια ανά βαρέλι.

Αν συνυπολογιστεί το τυπικό κόστος μεταφοράς από τη Μαλαισία, το Iranian Light που παραδίδεται στην Κίνα είναι πλέον ακριβότερο από το Brent. Το ίδιο το Brent έχει σημειώσει άνοδο, ωθώντας την τιμή των συμβολαίων μελλοντικής εκπλήρωσης για ένα ιρανικό βαρέλι με παράδοση σε λίγους μήνες στα 104 δολάρια, τρία τέταρτα πάνω από το προπολεμικό επίπεδό του.

Αυτό, σε συνδυασμό με το κρατικό ανώτατο όριο στις τιμές της βενζίνης που εμποδίζει τα διυλιστήρια να μετακυλήσουν το σύνολο του κόστους στους αυτοκινητιστές, συμπιέζει τα περιθώρια κέρδους των εταιρειών. Ακόμη και οι επιτρεπόμενες τιμές έχουν περιορίσει τη ζήτηση της Κίνας για διυλισμένα προϊόντα.

Ωστόσο, ορισμένα κρατικά διυλιστήρια εξετάζουν το ενδεχόμενο να αγοράσουν ιρανικό πετρέλαιο στο πλαίσιο της αμερικανικής εξαίρεσης, σύμφωνα με πηγή. Η NIOC ενοικιάζει μεγάλες αποθηκευτικές εγκαταστάσεις στην ηπειρωτική Κίνα, τις οποίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν αυτές οι εταιρείες. Αυτό θα επισημοποιούσε τη συμμετοχή της Κίνας στο εμπόριο πετρελαίου του Ιράν.

Η πληρωμή στην Κίνα – Μέρος των χρημάτων παραμένει εκεί για εισαγωγές

Μια παρόμοια τυποποίηση πιθανότατα δεν θα επεκταθεί στην κινεζική παρουσία στον τρίτο πυλώνα του συστήματος λαθρεμπορίου του Ιράν: τις πληρωμές. Οι αγοραστές ιρανικού πετρελαίου, είτε είναι Κινέζοι είτε όχι, πραγματοποιούν τις πληρωμές τους καταθέτοντας τα χρήματα σε «εμπιστευτικούς» λογαριασμούς που ανοίγονται για τον σκοπό αυτό, συνήθως σε μικρές κινεζικές τράπεζες στην ηπειρωτική Κίνα ή στο Χονγκ Κονγκ.

Οι λογαριασμοί αυτοί είναι καταχωρημένοι στο όνομα εικονικών εταιρειών που ιδρύονται, συχνά έναντι αμοιβής, από Κινέζους ιδιώτες. Τα έσοδα από το πετρέλαιο στη συνέχεια διοχετεύονται από αυτούς, μέσω μυριάδων άλλων λογαριασμών εμπιστοσύνης, όπου θέλει το Ιράν.

Μέρος των χρημάτων παραμένει στην Κίνα, για την πληρωμή αγαθών που το Ιράν θέλει να εισαγάγει. Το υπόλοιπο αποστέλλεται σε όλο τον κόσμο. Το περιοδικό The Economist απέκτησε τα ονόματα δύο κινεζικών εταιρειών που χρησιμοποιήθηκαν για τη μεταφορά χρημάτων από το ιρανικό πετρέλαιο τους τελευταίους μήνες.

Μαζί με την ερευνητική εταιρεία Kharon, διαπιστώσαμε ότι αυτές οι εταιρείες έχουν πραγματοποιήσει συναλλαγές με κατασκευαστές πλαστικών στην Ινδία, το Καζακστάν και την Τουρκία.

Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα «έδωσαν» τις τράπεζες που συνεργάζονται με το Ιράν στις ΗΠΑ

Αυτό το παράλληλο σύστημα πληρωμών διαχειρίζεται ειδικά τμήματα εντός ιρανικών εταιρειών που ελέγχονται από το ιρανικό υπουργείο Άμυνας ή το IRGC, τα οποία λειτουργούν ως άτυπες τράπεζες. Η πυκνότητα των δικτύων λογαριασμών τους —που αριθμούν χιλιάδες— τους επιτρέπει να αντέχουν στις κρίσεις που προκαλεί ο πόλεμος.

Τις τελευταίες εβδομάδες, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, που κάποτε αποτελούσαν καταφύγιο για τα ιρανικά κεφάλαια, έχουν μοιραστεί εκτενείς πληροφορίες με τις ΗΠΑ σχετικά με τράπεζες και εταιρείες που συνδέονται με το Ιράν. Αυτό ώθησε το Ιράν να εγκαταλείψει αυτά τα κανάλια και να αναδιανείμει τα κεφάλαιά του αλλού.

Οι συναλλαγές διοχετεύονται πλέον μέσω δύο ή τριών επιπλέον επιπέδων εικονικών εταιρειών και διεκπεραιώνονται με «εξαιρετική προσοχή», σύμφωνα με πηγή που έχει γνώση των δικτύων.

Τα χρήματα μοιράζονται σε όλο τον κόσμο

Μια ομάδα λογαριασμών που συνδέονται με το Ιράν και παρακολουθεί η εν λόγω πηγή, οι οποίοι κατείχαν συνολικά 6 – 7 δισ. δολάρια πριν από τον πόλεμο, έχει υποστεί αναλήψεις, καθώς οι διαχειριστές προσπάθησαν να μεταφέρουν τα μετρητά αλλού. Δεν υπάρχει έλλειψη καταφυγίων: τραπεζικοί λογαριασμοί στην Ανατολική Ασία, τη Βρετανία, τη Γερμανία, τη Γεωργία, την Ιταλία και τη Ρουμανία συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται, λέει η πηγή.

Η υπερβολική πολυπλοκότητα καθιστά τα χρήματα όλο και πιο δύσκολο να εντοπιστούν, ακόμη και για την κεντρική τράπεζα του Ιράν, και ευκολότερο για τους πετρελαϊκούς μεγιστάνες της χώρας να τα αποσπάσουν. Ωστόσο, αυτό διατηρεί τη μηχανή του πετρελαίου σε λειτουργία.

Εκτός από μια ολοκληρωτική επίθεση κατά της ενεργειακής υποδομής του Ιράν – στην οποία το Ιράν θα ανταποκριθεί βομβαρδίζοντας εκείνη των άλλων κρατών του Κόλπου – η μηχανή αυτή δεν θα σταματήσει.